DoÄŸumunun 150. Yılında Ziya Gökalp: Millî Bünye Analizi ve Yeni Yüzyılın Ä°nÅŸa Paradigması

Türk sosyolojisinin kurucu isimlerinden Ziya Gökalp, doÄŸumunun 150. yılında yeniden gündemde. Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nun çözülüÅŸ döneminde millî kimlik, toplumsal dayanışma ve modernleÅŸme meselelerine çözüm arayan Gökalp'in düÅŸünceleri; günümüzün küresel krizleri, kültürel kimlik tartışmaları ve yeni dünya düzeni arayışları açısından da önemini koruyor. 2026 yılının TÜRKSOY tarafından “Ziya Gökalp Anma Yılı” ilan edilmesiyle Gökalp'in düÅŸünce mirası sergi, panel ve bilimsel toplantılarla yeniden ele alınıyor. Bu kapsamda KTÜ Sosyoloji Bölüm BaÅŸkanı Prof. Dr. Bayram Sevinç'in “Sosyo-politik Ä°nÅŸa Dönemlerinde Tefekkürün Grameri” baÅŸlıklı sunumu, Gökalp'i yalnızca Türk milliyetçiliÄŸinin fikir öncülerinden biri olarak deÄŸil, toplumsal krizler karşısında yeni bir düÅŸünce ve kurumlar sistemi geliÅŸtirmeye çalışan kurucu bir sosyolog olarak deÄŸerlendirmiÅŸtir.

23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doÄŸan Gökalp, Osmanlı'nın siyasi ve toplumsal dönüÅŸümlerinin yoÄŸunlaÅŸtığı bir dönemde yetiÅŸti. Geleneksel Ä°slam ilimleri ile modern düÅŸünce akımlarını birlikte tanıyan Gökalp; II. MeÅŸrutiyet sonrasında Ä°ttihat ve Terakki içerisinde etkin rol üstlendi, Türkçenin sadeleÅŸmesine katkı saÄŸladı ve sosyolojinin Türkiye'de kurumsallaÅŸmasına öncülük etti. TürkleÅŸmek, Ä°slamlaÅŸmak, MuasırlaÅŸmak, Kızıl Elma ve TürkçülüÄŸün Esasları gibi eserleriyle modern Türkiye'nin düÅŸünsel kuruluÅŸuna önemli katkılar sundu.

Gökalp'in temel meselesi, Osmanlı'nın çözülüÅŸüyle ortaya çıkan çok katmanlı buhrandan yeni bir toplumsal düzenin nasıl kurulabileceÄŸiydi. Durkheim'ın toplumsal dayanışma ve anomi kavramlarından etkilenen Gökalp, toplumsal bütünlüÄŸün ortak deÄŸerler, ahlak ve mefkûre etrafında yeniden kurulması gerektiÄŸini savundu. Ona göre millet, biyolojik köken veya ırktan ziyade ortak dil, kültür, ahlak, eÄŸitim ve ülkü birliÄŸi temelinde ÅŸekillenen tarihsel ve kültürel bir aidiyetti.

Gökalp'in “TürkleÅŸmek, Ä°slamlaÅŸmak, MuasırlaÅŸmak” formülü, millî kültür ile modernleÅŸmeyi uzlaÅŸtırma arayışını ifade ediyordu. Bu düÅŸüncenin temelinde yer alan hars ve medeniyet ayrımına göre hars, milletin kendine özgü dilini, geleneklerini ve ahlaki deÄŸerlerini; medeniyet ise toplumların ortaklaÅŸa yararlanabileceÄŸi bilimsel, teknik ve kurumsal birikimi ifade ediyordu. Böylece Gökalp, ne Batı'yı bütünüyle taklit eden ne de modernleÅŸmeyi reddeden bir yaklaşım geliÅŸtirmeye çalıştı. Sosyolojiyi toplumsal hayatı anlamanın yanı sıra toplumsal reformlara rehberlik eden bir bilim olarak gören Gökalp; millî eÄŸitim, dilde sadeleÅŸme, aile hukukunun dönüÅŸümü, kadınların toplumsal konumunun güçlendirilmesi ve mesleki dayanışma gibi alanlarla ilgilendi. Halkçılık anlayışında ise eÅŸitlik ve özgürlüÄŸü; feodalizm, istibdat, emperyalizm ve toplumsal eÅŸitsizliklere karşı bir ideal olarak ele aldı. DüÅŸünceleri, Cumhuriyet'in kuruluÅŸ dönemindeki dil, eÄŸitim, hukuk ve kültür politikaları üzerinde de etkili oldu.

Gökalp'i bugün yeniden okumayı anlamlı kılan nokta, yaÅŸadığı dönemde ortaya koyduÄŸu soruların günümüzde farklı biçimlerde varlığını sürdürmesidir. KüreselleÅŸme, ulusal egemenlik, kültürel farklılıklar, teknolojik dönüÅŸüm ve uluslararası düzen tartışmaları; kültürel kimliÄŸin korunması ile modernleÅŸme arasındaki iliÅŸkinin yeniden düÅŸünülmesini gerektiriyor. Bununla birlikte Gökalp'in kavramlarını doÄŸrudan günümüze taşımak yerine tarihsel baÄŸlamları içinde eleÅŸtirel biçimde deÄŸerlendirmek önem taşıyor. 25 Ekim 1924'te, henüz 48 yaşındayken hayatını kaybeden Ziya Gökalp, kısa ömrüne raÄŸmen Türk düÅŸünce tarihinde kalıcı bir iz bıraktı. DoÄŸumunun 150. yılında Gökalp'i yeniden düÅŸünmek; yalnızca bir düÅŸünürü anmak deÄŸil, Türkiye'nin modernleÅŸme serüvenini, toplumsal kimliÄŸini, dayanışma anlayışını ve geleceÄŸe iliÅŸkin arayışlarını yeniden tartışmak anlamına geliyor.