C-YAZILI KOMPOZÄ°SYONDA KARÅžILAÅžILAN

ANLATIM BOZUKLUKLARI

Anlatım bozuklukları aslında sözlü anlatımda da dikkat edilmesi gereken problemlerdir. Ancak sözlü anlatımda çoÄŸu kez anlatım bozuklukları ya konuÅŸma sırasında çeÅŸitli sohbetlerle fark edilmemekte veya fark edilse bile geri dönüÅŸler mümkün olmamaktadır. Hâlbuki yazılı anlatımda, kontrol ve düzeltme imkânı olabildiÄŸi için biz konu baÅŸlığımızı yazılı anlatımda karşılaşılan anlatım bozuklukları ÅŸeklinde seçmeyi tercih ettik.

Yazılı anlatımda karşılaşılan anlatım bozukluklarını iki temel başlıkta inceleyebiliriz:

 

a) Anlatım özelliklerine aykırı anlatım problemleri

b) Dil bilgisi yanlışları

 

a) Anlatım özelliklerine aykırı anlatım problemleri

I- Yinelemelerden (eş anlamlı veya yakın anlamlı kelimelerin tekrarından) kaynaklanan anlatım bozuklukları

Aynı anlama gelen veya yakın anlamlı kelimelerin cümle içinde beraber kullanılması en önemli anlatım bozukluklarından birisidir.

Özellikle Türkçe bir sözcüÄŸün yabancı eÅŸ anlamlarıyla birlikte kullanılması bu problemi ortaya çıkarır. Bu yanlışlıkları bazı örnekler üzerinde görelim:

“… Sayın Ankaralı hemÅŸerilerimize teÅŸekkür ve ÅŸükranlarımızı sunmayı borç biliriz.” Bu cümledeki teÅŸekkür ve ÅŸükran sözcükleri aynı anlama gelmektedir. Cümlenin doÄŸru olabilmesi için bunlardan birinin tercih edilmesi gerekir.

“Dilimiz yeni kelime türetilmesine elveriÅŸli ve müsaittir.” cümlesinde de elveriÅŸli ve müsait sözcükleri eÅŸ anlamlıdır. Bunlardan “müsait” sözcüÄŸü Arapça bir sözcük olduÄŸundan cümlede “elveriÅŸli” sözcüÄŸü tercih edilmelidir.

“En sevdiÄŸim taşıt aracıdır uçak.” cümlesinde “taşı” fiilinden türetilen “taşıt” ismi zaten araç anlamı taşıdığı için bu cümlede “araç” kelimesi anlatımı bozan yineleme (tekrar) olarak karşımıza çıkmaktadır.

AÅŸağıdaki paragrafta anlatım bozukluÄŸunu tespit edip düzeltmeye çalışalım:

“Motorlu taşıt bulunmadan önce insanoÄŸlu hayvanları taşıt aracı olarak kullanır; yolculuklar kervansaraylarda, hanlarda konaklayarak yapılırdı. O çaÄŸlarda en hızlı taşıt at idi.”

 

            II- Gereksiz kelime kullanımı

Cümlede görevi bulunmayan, gereksiz kullanılan sözcüklerde anlatım bozukluÄŸuna sebep olurlar. Anlatım özelliklerinden de hatırlanacağı üzere bu tür sözcüklerin kullanımı anlatımda duruluÄŸu da engelleyerek anlatım problemi yaratır. Gereksiz kelime kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluklarına aÅŸağıdaki örnekleri verebiliriz:

“Piyasada kahve darlığı baÅŸlamıştır. Elde mevcut stok olmadığından Tekel Ä°daresi de güç durumda kalmıştır.” cümlesinde “mevcut” sözcüÄŸü gereksiz kullanılmıştır. Çünkü “stok” sözcüÄŸü zaten bir ÅŸeyin var olduÄŸunu göstermektedir.

“Dükkânları kirli olan 18 iÅŸ yeri kapatıldı.” cümlesi yine gereksiz sözcük kullanımından dolayı duru olmayan bir cümledir. Bu cümlede gereksiz olan “dükkânları” sözcüÄŸü kaldırılırsa anlatım bozukluÄŸu giderilmiÅŸ olur. Aksi takdirde cümleden “18 iÅŸyerinin dükkânlarının kirli olduÄŸu” gibi komik bir anlam çıkar.

“Karşılıklı mektuplaÅŸmalar, bir bütün olarak sunulsa, olayları, sorunları, tartışmaları daha açık seçik kavrayacağız.” cümlesinde mektuplaÅŸmalar zaten karşılıklı olacağından “karşılıklı” sözcüÄŸü gereksiz kullanılmıştır.

AÅŸağıdaki cümlede bulunan anlatım bozukluÄŸunun sebebini tespit edip düzeltelim:

“Halen yürürlükte bulunan 33. maddeye göre yönetim giderlerini ödemeyen ya da yönetimin aldığı kararlara uymayan kat malikleri hakkında dava açılabiliyor.”

 

            III- Aynı görevi üstlenen ek ve sözcüklerin beraber kullanılması:

“Arda, maç sırasında kaleyi bulmayan birçok ÅŸutlar attı.”cümlesinde ÅŸutlar ve birçok sözcüklerinin ikisi de çoÄŸul anlamdadır. Bunların birlikte kullanılması anlatım bozukluÄŸuna sebep olmuÅŸtur. Bu sözcük grubunun doÄŸrusu “birçok ÅŸut” ÅŸeklinde olmalıydı.

 

            IV- Eski ve yeni sözcüklerin beraber kullanılması

Bu konu ile ilgili cümleler kurulurken kullanımı azalmış veya kullanımdan düÅŸmüÅŸ sözcükleri bugün kullanılan sözcüklerle birlikte kullanmak bir anlamsızlığa sebep olur. Aynı zamanda bu sözcüklerin anlamları tam bilinmediÄŸinden metni doÄŸru anlamak da mümkün olmayabilir.

“Bu “konu” ile ilgili çok sayıda neÅŸriyat vardır.” cümlesinde “konu” sözcüÄŸü ile “neÅŸriyat” sözcüÄŸünün birlikte kullanılması bir ahenksizlik yaratacaktır. Burada “neÅŸriyat” sözcüÄŸü yerine “yayın” sözcüÄŸü tercih edilmelidir.

“Emrinizi yerine getirmeyi ödev telakki ederim.” cümlesinde de bugün pek sık kullanılmayan “telakki et-“ sözcük grubu cümlede bir çeliÅŸki yaratmıştır. Cümledeki bu çeliÅŸki “Emrinizi yerine getirmeyi bir ödev bilirim (sayarım).” kullanımıyla ortadan kaldırılabilir.

“Hane başına elli gram kahve dağıtımı yapıldı.” cümlesindeki çeliÅŸki ve uyumsuzluk da “hâne” sözcüÄŸünün “kahve dağıtımı” sözcük grubuna baÄŸlanmasıdır. Bu cümlede “hâne” sözcüÄŸü yerine “ev” sözcüÄŸünün kullanılması daha doÄŸru olacaktır.

           

           V- Noktalama yanlışlığı

Özellikle virgül iÅŸaretinin kullanılmaması veya yanlış kullanılması halinde ortaya çıkan anlatım bozukluklarıdır.

“Yurdumuz üzerinde bulunan rutubetli havanın tesiri altında bulunmaktadır.” cümlesinde “yurdumuz” sözcüÄŸünden sonra virgül kullanılmaması halinde cümleden “yurdumuz üzerinde” anlamı çıkacaktır. Hâlbuki bu cümlede “yurdumun” sözcüÄŸü cümlenin öznesi olarak kullanılmıştır ve mutlaka virgülle diÄŸer unsurlardan ayrılmalıdır.

“Ä°lkokulun ilk üç sınıfına yakın bir köydeki ilkokulda devam ettim.” cümlesinde de “sınıfına” sözcüÄŸünden sonra virgül konulmadığı için bir anlatım bozukluÄŸu meydana gelmiÅŸtir.

 

            VI-  Yanlış yerlerde kullanılan sözcükler

Sözcükler cümle içerisinde anlam ve görevlerine uygun yerlerde kullanılmalıdır. Aksi halde bu da ciddi bir anlatım bozukluÄŸuna sebep olacaktır.

“Cesetler çok denizde kaldıkları için tanınmaz haldeydi.” cümlesinde “çok” sözcüÄŸü sıfat göreviyle karşımıza çıkmaktadır. Hâlbuki bu sözcükte çok kelimesi zarf görevinde kullanılmalı ve cümle “Cesetler denizde çok kaldıkları için…” ÅŸeklinde kurulmalıydı.

“Japon baÅŸbakanı, bir hafta içinde petrol üreten dört OrtadoÄŸu ülkesini ziyaret edecek.” cümlesinde “bir hafta içinde” sözcük gurubu cümlede yanlış yerde kullanıldığı için anlatım bozukluÄŸuna sebebiyet vermiÅŸtir. Cümlenin doÄŸru ÅŸekli  “Japon baÅŸbakanı, petrol üreten dört OrtadoÄŸu ülkesini bir hafta içinde ziyaret edecek.” ÅŸeklinde olmalıdır.

“Her çeÅŸit anayasa dışı faaliyetlere karşı demokrasi ve Cumhuriyeti savunmak…” cümlesinde iki anlatım bozukluÄŸundan söz edebiliriz. Birincisi ÅŸimdiki konumuz olan kelime veya kelime gruplarının yanlış yerde kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluÄŸudur. Cümlede “Her çeÅŸit” yanlış yerde kullanılmıştır. DoÄŸrusu “Anayasa dışı her çeÅŸit…” ÅŸeklinde olmalıdır. Ä°kinci yanlışlık ise dil bilgisi yanlışlarından göreceÄŸimiz “tamlama” yanlışlığıdır.

“Her çeÅŸit… faaliyetler” yanlış bir tamlama yapısıdır. Bu tamlamanın doÄŸrusu “her çeÅŸit… faaliyet” ÅŸeklindedir.

AÅŸağıda verilen cümlede anlatım bozukluÄŸunu da biz düzeltmeye çalışalım:

“Ä°ngiltere’den, objektifinin çapı bir metre, uzunluÄŸu beÅŸ metre olan makine ile çalışan bir dürbün satın alınmıştır.”

 

• Mantık hataları

ÇoÄŸunlukla sözcük veya sözcük gruplarının yanlış yerde kullanılmasıyla ortaya çıkan anlatım bozukluklarıdır.

“Hindistan parlamentosu Bayan Gandi’nin hapse atılma kararını 279’a karşı 138 oyla almıştır.” cümlesinde mantık sakattır. Çünkü 279, 138’den büyüktür. Burada rakamlar yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸinde cümledeki mantık hatası da düzelecektir. “Hindistan parlamentosu Bayan Gandi’nin hapse atılma kararını 138’e karşı 279 oyla almıştır.”

“Ä°zinsiz inÅŸaata girmek yasaktır.” “AÄŸrısız kulak delinir.” Cümlelerindeki mantık hatalarının sebebi de yine sözcüklerin yanlış yerde kullanılmasıdır. Cümleler “Ä°nÅŸaata izinsiz girmek yasaktır.” ve “Kulak, aÄŸrısız delinir.” ÅŸeklinde kurulmalıydı.

“Irak’ın iç iÅŸlerine müdahalesi yüzünden Moskova’nın Kasım’la arsı açıldı.” cümlesindeki mantık hatasının nasıl düzeltilmesi gerektiÄŸini bulmaya çalışalım.

 

• Yanlış anlamda kullanılan sözcükler:

Her sözcüÄŸün çerçevesi içinde çeÅŸitli anlamları (temel anlamı, yan anlamı, mecaz anlamı, terim anlamı gibi) vardır. Yazar sözcükleri kullanırken bu anlamları bilmeli ve sözcüÄŸü hangi anlamda kullanacağına doÄŸru karar vermelidir. Kelimelerin yanlış anlamda kullanılmasıyla ilgili aÅŸağıdaki örnekleri dikkatlice inceleyelim:

“Devletin kendi ekonomisini dış yardımlara baÄŸlaması, ekonomik hareket serbestîsinin kaybolmasını saÄŸladı.” Bu cümlede kullanılan “saÄŸlamak” fiili olumlu anlamda kullanılan bir sözcüktür. Hâlbuki cümlede olumsuz bir durumdan söz edilmektedir. O yüzden “saÄŸladı” sözcüÄŸü burada yanlış anlamda kullanılmıştır. Burada kullanılması gereken doÄŸru sözcük “… Kaybolmasına sebep (neden) oldu.” olmalıydı.

“Kan basıncının yükseldiÄŸi kalp hastalıklarında tuzu azaltmak koÅŸuldur.” cümlesinde koÅŸul sözcüÄŸü yanlış anlamda kullanılmıştır. DoÄŸrusu “ÅŸarttır”, “ zorunludur” veya “gereklidir” sözcükleri olmalıydı. 

            “Kaldırımlarda boyacılar vardı. Hepsinin eli yüzü, üstü başı boyalara beÄŸenmiÅŸti.” cümlesinde de “bezen” fiili yanlış anlamda kullanılmıştır. Çünkü “bezenmek” sözcüÄŸü süslenmek anlamındadır. Cümle “… boyalara bulanmıştı.” ÅŸeklinde kurulmalıydı.

            AÅŸağıda verilen cümledeki anlatım bozukluÄŸunu da siz düzeltiniz:

            “Bir kayanın sert baÄŸrında hayat bulan daÄŸ çamını söküp ovanın verimli toprağına ekiniz; kısa bir zaman sonra solup can verdiÄŸini göreceksiniz.”

 

• Birbiriyle karıştırılan sözcükler

Anlamları ayrı olmalarına raÄŸmen söyleniÅŸleri benzeyen bazı sözcükler cümle içinde kullanılırken birbirine karıştırılabilmektedir. Bu arada karşımıza çıkan önemli anlatım bozukluklarından birisidir. AÅŸağıda sıklıkla birbirine karıştırılıp, biri diÄŸerinin yerine kullanılan sözcüklere örnekler verilmektedir:

“Turist kılıklı bir adam çıkageldi, kendini tanıştırdı.” Bu cümlede “tanıştırdı” sözcüÄŸü “tanıttı” sözcüÄŸüyle karıştırılmıştır. Bu cümlede kullanılması gereken doÄŸru sözcük “tanıttı” olmalıdır.

“Rapordaki istatistikler iç açıcı nitelikte görülmüyor.” cümlesinde ise “görünmek” sözcüÄŸü yerine “görülmek” sözcüÄŸü kullanılmıştır. Dikkat edilirse “görülmek” sözcüÄŸü edilgen bir fiildir ve özne almaması gerekir. Hâlbuki cümlede özne vardır. Bu cümlede kullanılması gereken dönüÅŸlü çatılı bir fiil olan ve özne alan “görünmek” fiili olmalıdır.

Bunun gibi birbirine karıştırılan bazı sözcükler ÅŸunlardır: “sömürge- sömürü”, “sonucunda-sonunda”, “zorunlu- zorunda”, “saplantı-saptama-sapma”, “ayrıcalık-ayrım”, “fotoÄŸraf-resim”, “yayın-yayım”, “yaklaşık-yakın”, “deÄŸin-denli” vb. gibi.

AÅŸağıdaki paragrafta yanlış kullanılan sözcüÄŸü bularak yerine hangi sözcüÄŸün getirilmesi gerektiÄŸini tartışınız:

“Zirvede tarafların çekiÅŸeceÄŸi en önemli konuların başında anayasal sorunlar ve buna bağımlı olarak Türk CumhurbaÅŸkanı yardımcısının yetkileri, Türklerin elindeki veto olanakları, yürütme ve yasama organının yapısı bulunuyor.” 

 

• Atasözleri ve deyimlerin yanlış kullanılması

Atasözleri ve deyimler bir dilin en zengin birikimleridir. Halkın binlerce yıllık tecrübe ve birikimlerinin sonunda ortaya çıkan bu sözlerde kullanılan bu sözcükler kalıplaÅŸmıştır. Bu sözcüklerin deÄŸiÅŸtirilmesi ya da atasözü ve deyimlerdeki yerinin deÄŸiÅŸtirilmesi sözün anlamının ve amacının büsbütün bozulmasına sebep olur. Bu da anlatım bozukluklarının önemli sebeplerinden birisidir. Åžimdi bu yanlış kullanımlara bazı örnekler verelim:

“Açma kutuyu söyletirsin kötüyü.” bu atasözünün doÄŸrusu “Açtırma kutuyu söyletme kötüyü.” ÅŸeklinde olmalıdır.

“Ä°t ürür, kervan göçer.” ÅŸeklinde kullanıldığını gördüÄŸümüz atasözünün doÄŸrusu da “Ä°t ürür, kervan yürür.” ÅŸeklindedir.

Atasözlerinin derlendiÄŸi bazı kitaplarda “AÄŸaç dalıyla gürler.” ÅŸeklinde söylenen atasözünün doÄŸrusu ise “AÄŸaç yaprağıyla gürler.” ÅŸeklinde olmalıdır.

Yine bazı yazılarda, özellikle deyimlerin anlamlarına ve biçimlerine uygun bazı örnekler verelim:

“Åžimdi yan oturup doÄŸru konuÅŸalım. Ankara’ya yakın bir ilde durum böyle olursa bunun sonu nereye varacaktır.” ÖrneÄŸinde birinci cümlede geçen “yan oturup doÄŸru konuÅŸalım” yanlıştır. Bu deyimin doÄŸru biçimi “eÄŸri oturup doÄŸru konuÅŸalım.” ÅŸeklindedir.

“BaÅŸbakan gruba danışmadan ve grupta görüÅŸmeden karar alıyor. Bizi her konuda cepte keklik sanıyor ve her istediÄŸinin tartışılmadan kabul edilmesini istiyor.” diyorlar. ÖrneÄŸinde geçen “cepte keklik” deyimi yanlıştır. Bu deyimin doÄŸrusu “çantada keklik” ÅŸeklindedir.

“… Parti iktidarı, milletin bu çok haklı itirazına göz yummuÅŸ, kulak tıkamıştır.” cümlesindeki “göz yummak” deyimi anlamına uygun kullanılmıştır. Bu cümlede kullanılan “kulak tıkamak” deyimi anlamına uygun kullanılmıştır. Cümledeki anlatım bozukluÄŸunun giderilmesi için itirazla, görme eyleminin ilgisi olmadığı için “göz yummuÅŸ” deyiminin cümleden tamamen çıkartılması lazımdır.

“Bu arada sekreteri, yüklü bir arayanlar listesiyle sökün ediyor.” cümlesinde de “sökün etmek” deyimi yanlış anlamda kullanılmıştır. “Sökün etmek” deyimi birden çok kiÅŸi veya varlığın art arda gelmesi demekken bu cümlede gelen sekreterdir yani bir kiÅŸidir. (Uygulama çalışması).

AÅŸağıda verilen örnek paragraftaki anlatım bozukluÄŸunu tespit edip düzeltelim:

“Sayın CumhurbaÅŸkanı, seçim öncesi yapacağı konuÅŸmanın yeni siyasal tartışmalara önayak olabileceÄŸini varsayıyor; bu nedenle 1 Eylülde Meclise hitap etmekten vazgeçtiÄŸini bildiriyordu.”

 

b) Dilbilgisi Yanlışları

1- Özne yanlışları

Özne yanlışlarından meydana gelen anlatım bozukluklarını tespit edebilmek için konuyla ilgili dil bilgisi bilgilerimizi kısaca hatırlatmak faydalı olacaktır. Türkçede öznesine göre fiil çatıları 4 kısma ayrılır: Etken, edilgen, dönüÅŸlü ve iÅŸteÅŸ çatılı fiiller. EÄŸer fiilin çatısına göre özne alması gereken bir fiilin (yüklemin) bulunduÄŸu cümlede özne kullanılmamışsa (edilgen olmayan) bu cümle anlatım bakımından hatalıdır. Yine edilgen çatılı bir fiilin bulunduÄŸu cümlede özne varsa bu cümlede de anlatım bozukluÄŸu olacaktır. Anlattıklarımız aÅŸağıdaki örneklerle pekiÅŸtirelim:

“Cephane nöbetçisinin silahı elinden alındı ve soyuldu.” Bu cümleden cephane nöbetçisinin silahının elinden alındığı ve silahının soyulduÄŸu gibi bir yanlış anlam çıkmaktadır. Bu anlatım bozukluÄŸunun giderilmesi için cümlenin “Cephane nöbetçisi, silahı elinden alınarak soyuldu.” ÅŸeklinde olmalıdır.

“Belediye tarafından inÅŸa edilmekte olan dokuz katlı maÄŸazanın inÅŸaatı ekim ayında bitecek ve faaliyete geçecektir.” Cümleye yapısı bakımından baktığımızda, cümlenin iki yargısı bir baÄŸlaçla baÄŸlanmış baÄŸlı bir cümle olduÄŸunu görüyoruz. Ä°ki cümlenin de yüklemi etkendir. Bu açıdan bakıldığında birinci cümlenin öznesi olmasına raÄŸmen ikinci cümlenin öznesi olmadığından cümleden “… maÄŸazanın inÅŸaatı ekim ayında faaliyete geçecektir.” gibi bir yanlış anlam çıkmaktadır. Cümledeki bu anlatım bozukluÄŸu ÅŸu ÅŸekilde düzeltilecektir: “Belediye tarafından inÅŸa edilmekte olan dokuz katlı maÄŸazanın inÅŸaatı ekim ayında bitecek ve maÄŸaza faaliyete geçecektir.”

“Dili yasalar deÄŸil, politikacılar deÄŸil, ulus yapar. Zaman içinde oluÅŸur, arınır, durulur.” Bu cümlede de yine ikinci cümlenin öznesi olmadığı için bir anlatım bozukluÄŸu vardır. Ä°kinci cümle “dil” öznesiyle baÅŸlamalıydı. (Uygulama çalışması).

AÅŸağıda verilen cümle/cümlelerdeki anlatım bozukluÄŸunun sebebini tespit ederek düzeltiniz:

“Kene, avının üstüne düÅŸtüÄŸü zaman başı ile hayvanın derisinin içine girer. Bu durum, kene yeter ölçüde kan eminceye kadar sürer, sonra yere düÅŸer, yumurtalarını bırakır, ölür.”

 

2- Yüklem yanlışları

Yüklem yanlışları bazen bir eylem veya yardımcı eylem eksikliÄŸinden ya da birbirine baÄŸlı cümlelerin yüklemleri arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanmaktadır. AÅŸağıda bunlarla ilgili örnekler verilmektedir:

“Kuzu eti, tam saÄŸlıklı ve yaÅŸlı olmayan kimselerce yenmelidir.” Bu cümledeki “tam saÄŸlıklı ve yaÅŸlı olmayan” sözünden “tam saÄŸlıklı olmayan ve yaÅŸlı olmayan” anlamı çıkar. Bu anlatım bozukluÄŸunu düzeltmek için söz “tam saÄŸlıklı olan ve yaÅŸlı olamayan” ÅŸeklinde kullanılmalıydı.

“Fikirlerinde ısrarlı ama inatçı deÄŸildi.” Cümlesinde de i- yardımcı fiilinin eksik olmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluÄŸu söz konusudur. Mevcut haliyle cümledeki “deÄŸildi” sözü hem “inatçı” sözünü hem de “ısrarlı” sözünü kapsadığı için bir anlatım bozukluÄŸuna sebep olmaktadır. Cümledeki bu anlatım bozukluÄŸunu gidermek için “ısrarlı” sözünden sonra “idi” sözü getirilmelidir. 

            “Ä°çkiyi az, sigarayı da hiç içmem.” cümlesinde ise birinci cümlenin yüklemi söylenmediÄŸi için cümleden “içkiyi az içmem, sigarayı da hiç içmem.” gibi bozuk bir anlatım çıkmaktadır. Bu anlatım bozukluÄŸunu gidermek için de cümle “Ä°çkiyi az içerim, sigarayı da hiç içmem.” ÅŸeklinde kurulmalıydı.

            Not: Ne… ne… karşılaÅŸtırma ve denkleÅŸtirme baÄŸlacının kullanıldığı cümlelerde yüklem kesinlikle olumsuz olmamalıdır. Çünkü ne… ne… baÄŸlacı cümleye olumsuzluk anlamı katmaktadır.

            “Ne Ahmet ne Ali bugün okula gelmediler.” cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunun sebebi de budur. Cümlenin doÄŸrusu: “Ne Ahmet ne Ali bugün okula geldiler.” ÅŸeklinde olmalıdır.

 

UYGULAMA ÇALIÅžMASI

            “Kabinenin politikası, çalışma tarzı, baÅŸbakanca tespit edilir ve bakanlar kurulunca karar verilir.” cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunun sebebini tespit ederek düzeltelim.

 

3- Tümleç yanlışları

Bu tümleç eksiklikleri genellikle farklı tümleçler alması gereken birden çok yüklemin bir tümleçle birbirine baÄŸlanması sonucu ortaya çıkmaktadır. Tümleç yanlışlarında genellikle yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve düz tümleçlerin (nesne) kullanımıyla ilgilidir.

“Sanır mı ki bu sözleri millet dinler ve inanır.” cümlesinde “dinler ve inanır” yüklemleri “sözleri” düz tümleciyle birbirine baÄŸlandığı için anlatım bozukluÄŸu ortaya çıkmıştır. Cümlede “inanır” sözünden önce “onlara” tümleci getirildiÄŸinde anlatım düzelmiÅŸ olur: “Sanır mı ki bu sözleri millet dinler ve onlara inanır.”

“Yapmak istedikleri her gösteri, vaktinde haber alınmış ve engel olunmuÅŸtur.” cümlesinde de dolaylı tümleç eksikliÄŸinden kaynaklanan bir anlatım bozukluÄŸu vardır. Cümlenin doÄŸrusu ÅŸöyle olmalıydı: “Yapmak istedikleri her gösteri, vaktinde haber alınmış ve bunlara engel olunmuÅŸtur.”

“Olup bitenlere bu gözle bakmak, böyle deÄŸerlendirmek gerekir.” cümlesinde ise nesne (düz tümleç) eksikliÄŸinden kaynaklanan bir anlatım kusuru vardır. Cümlenin doÄŸrusu “Olup bitenlere bu gözle bakmak, onları böyle deÄŸerlendirmek lazımdır.”

 

UYGULAMA ÇALIÅžMASI

AÅŸağıda verilen cümledeki anlatım bozukluÄŸunu düzeltelim:

“Türkler de zenci köleler almışlardır. Fakat bunları saraylara, konaklara sokmuÅŸlar ve iyi bir hayat saÄŸlamışlardır.”

 

4- Tamlama yanlışları

Bu bölümde isim ve sıfat tamlamalarının yanlış kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluklarına örnekler verilecektir.

“Benim ve senin bileceÄŸin sürekli gerçek ÅŸudur.” cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunun sebebi ÅŸudur: bu cümlede kullanılan isim tamlamasında tamlayan “benim ve senin”dir. Yani birinci ve ikinci tekil ÅŸahıstır. Hâlbuki tamlanan “bileceÄŸin” sadece ikinci tekil ÅŸahıstır. Tamlayanın karşılığı “biz” olduÄŸuna göre tamlanan da birinci çoÄŸul ÅŸahıs eki almalıydı. Cümlenin doÄŸru ÅŸekli ÅŸöyledir: “Benim ve senin bileceÄŸimiz sürekli gerçek ÅŸudur.”

“Türkiye’ye yöneltilen ÅŸikâyet de bu mantık doÄŸrultusunda deÄŸerlendirilmesi gerekir.” Bu cümlede tamlayanın ek almamasından doÄŸan “…ÅŸikâyet… deÄŸerlendirilmesi…” bir anlatım bozukluÄŸu vardır. Bu durum tamlayana ilgi hâl eki getirilerek düzeltilebilir: “… ÅŸikayet(in)… deÄŸerlendirilmesi…”

Åžikayet sözcüÄŸünü eksiz kullanmak istediÄŸimizde ise cümlenin ÅŸöyle kurulması gerekirdi: “Türkiye’ye yöneltilen ÅŸikayet de bu mantık doÄŸrultusunda deÄŸerlendirilmelidir.”

“Tüm sorunlarımız karşılıklı anlayış ve birlik içinde çözebiliriz.” cümlesinde ise “karşılıklı anlayış ve birlik” sıfat tamlaması yapısı yanlıştır. Çünkü “karşılıklı anlayış” olabilir ama “karşılıklı birlik” olamaz. O halde cümleyi “Tüm sorunlarımızı birlik ve karşılıklı anlayışla çözebiliriz.” ÅŸeklinde kullanırsak problemi ortadan kaldırmış oluruz.

 

UYGULAMA ÇALIÅžMASI

AÅŸağıda verilen cümledeki anlatım bozukluÄŸunun sebebini tespit ederek, cümleyi düzeltiniz:

“Bunların hepsi 24 saatlik ömrü olan birer cılız eserlerdir.”

 

5- Özne-yüklem uyuÅŸmazlığıyla ilgili anlatım bozuklukları

Türkçede özne ile yüklem arasında iki bakımdan uygunluk olmalıdır: Tekillik-çoÄŸulluk uygunluÄŸu ve kiÅŸi uygunluÄŸu.

Türkçede tekillik-çoÄŸulluk uygunluÄŸuyla ilgili ÅŸu kuralları bilmek lazımdır:

-Özne tekilse yüklem tekil, özne çoÄŸulsa yüklem çoÄŸul olmalıdır.

- Özne insan dışındaki bir cansız varlık, bir bitki, bir hayvan veya bir organ ismiyse özne çoÄŸul bile olsa yüklem kesinlikle tekil olmalıdır.

“KuÅŸlar ötüÅŸüyorlar.” deÄŸil “KuÅŸlar ötüÅŸüyor.” “Çiçekler her zamankinden erken açtılar.” deÄŸil “Çiçekler … açtı.”

“Ellerim çok üÅŸüdüler.” deÄŸil “Ellerim çok üÅŸüdü.” örneklerinde olduÄŸu gibi.

-Özne çoÄŸul eki almış bir kiÅŸi adıysa yüklem tekil de çoÄŸul da olabilir.

“Aileler bize geldiler.” “Aileler bize geldi.” ÅŸeklinde yazılan her iki cümle de anlatım bakımından doÄŸrudur.

KiÅŸi uygunluÄŸundaki temel prensip ise cümlede özneyi doÄŸru tespit edip, yüklemin sonundaki ÅŸahıs ekini ona göre kullanmaktır.

“Amcamla ben ayrılmaz bir ikiliyim.” cümlesinde özne “amcamla ben” sözüdür. Dolaysıyla 1. çoÄŸul ÅŸahsa karşı gelmektedir. Hâlbuki yukarıdaki cümlede yüklem 1. tekil ÅŸahıs eki almıştır. Bu yüzden de cümlede anlatım bozukluÄŸu vardır. Cümlenin doÄŸrusu “Amcamla ben… ikiliyiz.” ÅŸeklinde olmalıdır.

 

6- Gereksiz yardımcı eylemlerin kullanılması

            “Önce ondan kuÅŸku ettiÄŸimi sakladım.” Türkçede et-, ol-, eyle-,kıl- yardımcı fiilleri daha çok yabancı sözcüklerle birlikte birleÅŸik fiiller kurarlar. Türkçe sözcüklerle kullanılması doÄŸru deÄŸildir. Yukarıdaki cümlede “kuÅŸku” sözcüÄŸü ile et- fiilinin kullanılması doÄŸru deÄŸildir. DoÄŸrusu “Önce ondan kuÅŸkulandığımı sakladım.” ÅŸeklinde olmalıydı.

            “Åžimdi sizlere pek çok istek alan bir parçayı dinleteceÄŸiz.” cümlesinde de anlatımı bozan “istek alan” sözüdür. Bu sözün yerine “çok istenilen” veya “çalınması çok istenen” ÅŸeklinde Türkçeye daha uygun yapılar kullanılabilir.

 

UYGULAMA ÇALIÅžMASI

“TSYD tesisleri kesinlikle otel olacak. Åžirketler ihale için baÅŸvuru yapıyor.” cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunu düzeltiniz.

                    DeÄŸerlendirme           Soruları

1- AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluÄŸu vardır?

a) Sizinle dalga geçtim ve sizi üzdüm, özür dilerim.

b) Çocuklara bağırıyor, onları yola getirmek istiyordu.

c) Misafirleri hoş karşılar, memnun ederdi.

d) Kaleminizi aldım, hemen iade edeceğim.

e) ÇocuÄŸu doktora götürüp muayene ettirdim.

2- Cümlede tür ve takımları ayırır. ( ) Kendisinden sonra bir açıklama gerektirir. ( ) Yargı bildiren olumlu –olumsuz cümle sonlarına konur.( ) Dil yazılarında verilen örneÄŸi göstermek için kullanılır.( ) BaÅŸka bir kimseden olduÄŸu gibi aktarılan sözleri göstermek için kullanılır.( )  Görevleri belirtilmiÅŸ noktalama iÅŸaretleri hangi seçenekte doÄŸru sıralanmıştır?

a) (;) (: ) (.) (‘  ’ ) (“ ”)     b) (,) (: ) (!) (“ ”) ( [  ] )

c) (,) (: ) (‘ ’) (“ ”) (.)       d) (!) (,) (‘ ’) (“ ”) ( [  ] )

e) (;) (,) (.) (!) (“ ”)

3- AÅŸağıdaki seçeneklerin hangisinde, büyük harflerin  kullanımıyla ilgili bir yazım yanlışı vardır?

a) Nene Hatun     b) Ege Denizi     c) Ahmet amca 

d) Dayı Hasan     e) AyÅŸe Nine

4- “ –r, -ar/-er, -maz/-mez, -an/-en ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleÅŸik kelimeler ayrı yazılır.” AÅŸağıdaki birleÅŸik kelimelerden hangisi bu tanıma göre yanlış yazılmıştır?

a) kadirbilmez       b) güleryüz      c) uçan daire                      d) döner sermaye          e) etyemez

5- “Ruhunu karartan neydi ( ) yaÄŸmur mu yağıyordu ( ) yoksa ÅŸimÅŸekler mi çakıyordu ( )”

Cümlesinde ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi noktalama iÅŸareti getirilmelidir?

a) (.) (?) (.)         b) (,) (:) (?)           c) (?) (,) (?)

d) (,) (;) (?)        e) (;) (.) (?)

6- AÅŸağıdaki hitap cümlelerinin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

a) Sevgili Ahmet,  b) Sayın Bakan,   c) Sayın Dekan,

d) Sevgili Babacığım,      e) Kıymetli kardeÅŸim,

7- AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde “ki”nin yazımıyla ilgili bir hata vardır?

a) Cümledeki yazım yanlışlarını bulduk.

b)  Ahmet’i dünkü derste göremedim.

c)  GeçmiÅŸ zaman olurki, hayali cihan deÄŸer.

d) Bu kitaplar Turgut’unkiymiÅŸ.

e) ÇiÄŸ yemedim ki, karnım aÄŸrısın.

8- AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde “de, da”nın yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmamıştır?

a) Sinop da Karadeniz bölgesinin geri kalmış illerinden birisidir.

b) Mümkün olsa mutfakda oturacaktı.

c)Yarınki toplantıya Suat’ta gelsin

d) “Tarihde Türklük” adlı eseri çok beÄŸendim.

e) Belli ki bu iÅŸte seninde parmağın var.

9- “ Ä°nsan, dostlarını kırmaması ve düÅŸkünleri de gözden uzak tutmaması gerekir.” Cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunun sebebi nedir?

a) mantık yanlışlığı     b) söz  dizimi   c) nesne eksikliÄŸi  

d) tamlama yanlışlığı   e) özne eksikliÄŸi

10- “Hocanın anlattığı bu konuda, ikiliÄŸe düÅŸtüm.” Cümlesindeki anlatım bozukluÄŸunun sebebi nedir?

a) yüklem eksikliÄŸi   b) özne- yüklem uygunsuzluÄŸu  

c) kelimenin yanlış anlamda kullanılması

d) mantık yanlışlığı         e) nesne eksikliÄŸi

11- AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

a)Türkiye’nin en geri kalmış bölgelerinden birisi, GüneydoÄŸu Anadolu bölgesidir.

b) Trabzon  Karadeniz’in doÄŸusunda yer alır.

c) Türkiye’nin kuzeybatısında Bulgaristan bulunur.

d)  Sivas Ä°çanadolu bölgesinde büyük bir ÅŸehirdir.

e)  Trabzon’un doÄŸusunda Rize vardır.

12- AÅŸağıdaki ikilemelerden hangisinin yazımı      yanlıştır?

a) civciv          b) yavaÅŸ yavaÅŸ              c) ucu ucuna

d) çeÅŸit çeÅŸit             e) hoÅŸ beÅŸ

13- AÅŸağıdaki seçeneklerin hangisinde nokta iÅŸaretiyle ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

a) 02.06.2003    b) 1. sınıf    c) Apt   d) Doç.    e) cm

14- AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde virgül iÅŸaretiyle ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

a) Sevgili kardeÅŸim,

b) Bu dava hor, bu dava öksüz, bu dava büyük!..

c) YavaÅŸ, yavaÅŸ çıkacaksın bu merdivenlerden.

d) Pencere önüne oturdum mu  her ÅŸeyi unuturum.

e) Örnek olsun diye, örnek istemez ya, söylüyorum.

15- Aşağıdaki kısaltmalardan hangisinin yazımı yanlıştır?

a) km’ye          b) KKK             c) BOTAÅž’ın   

d) M.Ö.          e) KTÜ’ye

16-  AÅŸağıdaki seçeneklerin hangisinde kesme iÅŸareti ile ilgili bir yazım yanlışı yoktur?

a) Milli Ä°stihbarat TeÅŸkilatı’na baÅŸvurdum.

b) Cumhuriyet, onun bize mirasıdır.

c) Kazım Karabekir Paşayı rahmetle anıyoruz.

d) Kenya’lı turistler Ä°stanbul’a gelmiÅŸler.

e) Türk’lük gururu ve ÅŸuuruyla hareket etmeliyiz.

17- “Gölgeler yaklaÅŸtılar ( ) Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar( ) ( ) Koca Ali ( )Koca Ali ( ) be ( ) ( )

Yukarıda ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi noktalama iÅŸaretleri getirilmelidir?

a) (.) (:) (–) (...) (,) (!) (...) b) (.) (;) (“) (,) (!) (!) (...)

c) (!) (,) (“) (,) (,) (!) (”)   d)  (-) (,) (“) (!) (,) (...) (!)

e) (.) (;) (–) (!) (,) (...) (!)

18- AÅŸağıdaki birleÅŸik sözcüklerin hangisinin yazımı doÄŸrudur?

a) kara sinek         b) akÅŸamüstü         c) göçetmek

d) baÅŸ köÅŸe           e) önsöz

19- Aşağıdaki ikilemelerden hangisinin yazımı yanlıştır?

a) cik cik (ötmek)           b) cırcır (böceÄŸi)      c) soy sop

d) yüz göz (olmak)         e) salkım saçak

20- “Derler ( ) Ä°nsanda derin bir yaradır köksüzlük

( ) Budur âlemde hudutsuz ve hazin öksüzlük ( )

mısralarında ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi noktalama iÅŸaretleri gelmelidir?

a) (: ) (;) (.)        b) (;) (.) (.)  c) (;) (,) (.)  

d) (: ) (!) (.)       e) (,) (,) (...)

3- YAZILI KOMPOZÄ°SYON TÜRLERÄ°

1- Mektup ve mektup çeÅŸitleri

GeliÅŸen teknoloji karşısında bugün kullanımı azalsa da yine de insanlar arasındaki en önemli haberleÅŸme aracı “mektup”tur. Mektup, birbirinden uzakta bulunan kiÅŸilerin bir haberi duyurmak, bir isteklerini bildirmek veya bir ÅŸey istemek için yazdıkları yazılara denir.

Mektuplar yazıldığı yere, konusuna, amacına ve üslubuna göre ÅŸu çeÅŸitlere ayrılır:

a) Özel Mektuplar

b) Edebî Mektuplar

c) Resmi Mektuplar

d) Ä°ÅŸ Mektupları

 

a) Özel mektuplar

Yakın akraba, tanıdık, arkadaÅŸ, eÅŸ- dost ve hısımlar arasında yazılan mektuplara denir. Özel mektuplarda konu, bir haber iletmek, merak edilen bir konuyu sormak, iletilmek istenen duygu ve düÅŸünceleri iletmek, bir ÅŸey istemek olabilir. Mektupta bunlardan biri veya birkaçı karşımıza çıkabilir. Ä°ki kiÅŸi arasında yazılan özel mektuplar dışında “davetiye”, “özür”, “tebrik”, “teÅŸekkür” mektupları ve “edebî mektuplar” da özel mektup olarak kabul edilmektedir. O yüzden bu tür mektuplar da kitabımızda “özel mektuplar” baÅŸlığı altında incelenecektir.

Mektuplar da bir yazılı anlatım çalışması olduÄŸuna göre her bir özel mektup türünün kendine özgü yazım planları vardır.

Ä°ki kiÅŸi arasında yazılan özel mektuplarda ÅŸu plan uygulanmalıdır:

-Kâğıdın saÄŸ üst köÅŸesine mektubun yazıldığı yer ve tarih yazılmalıdır. Mektubun yazıldığı yer tarihten virgülle ayrılmalıdır. (Trabzon, 13.09.2009 gibi).

-Solda tarihten yaklaşık 5 cm aÅŸağıya, satırbaşı yapılarak hitap cümlesi yazılır. Hitap cümlesi, mektup yazılan kiÅŸiye göre deÄŸiÅŸiklik göstermesi gerektiÄŸinden dikkatli seçilmelidir. (Sevgili Babacığım, Kıymetli AnneciÄŸim, Aziz Dostum, SaygıdeÄŸer ÖÄŸretmenim, Canım KardeÅŸim vb. gibi). Hitaplarda kullanılan her kelime büyük harfle baÅŸlamalı ve hitaptan sonra virgül kullanılmalıdır.

-Mektup metni yazılırken, diÄŸer yazılı anlatım türlerinde olduÄŸu gibi, mektupta da yazı “giriÅŸ-geliÅŸme-sonuç” bölümleri halinde düzenlenmelidir. Mektubun giriÅŸ bölümünde mektubun yazılış sebebi açıklanır, geliÅŸme bölümünde mektubun konusu bütün ayrıntısıyla ortaya konulur. Bu bölüm mektubun en uzun bölümüdür. Mektubun doÄŸru ve kolay anlaşılabilmesi için kullanılan her konu ayrı bir paragrafta ele alınmalıdır. Mektubun sonuç bölümünde ise, mektup yazılan kiÅŸinin hatırı sorularak, iyi dilek ve temenniler iletilir. Mektupta samimi bir üslûp kullanılır.

-Mektubun saÄŸ alt köÅŸesine mektubu yazan kiÅŸinin adı soyadı yazılır ve imzalanır. Sol alt köÅŸeye de mektubu yazan kiÅŸinin açık adresi yazılır.

Mektup yazıldıktan sonra, postaya bir zarf içinde teslim edilir. AÅŸağıda bir mektup zarfının nasıl yazılması gerektiÄŸi gösterilerek, planlı bir özel mektup örneÄŸi verilmiÅŸtir:

 

 

 

 

 

Örnek Metin (Planlı yazılmış özel mektup)

                                                                                                                                                                        Houston, 21.5.1981

Canım Babacığım,

Sizlere biraz geç yazabildiÄŸim için üzgünüm. Fakat çalışmalarım o kadar yoÄŸun ki, anlatamam. Sizi merakta bıraktıysam bağışlayın beni.

Bu sizlere Amerika’dan, Teksas’tan ilk mektup yazışım. Buraya geleli hemen iki hafta oluyor. Bilseniz neler, ne heyecanlar yaÅŸadım ÅŸu kısacık zamanda.

Roma’dan Newyork’a uçakla gelirken, heyecandan içim içime sığmıyordu. Yıllarca hayaliyle yaÅŸadığım Amerika’da ihtisas yapma imkânına kavuÅŸtuÄŸuma hâlâ inanamıyordum. Havaalanında Türk arkadaÅŸlar karşıladı beni. Onlar da, Newyork’taki üniversitelerde ihtisas yapıyorlardı. Sizlere yazdığım kartı havaalanından attım.

Newyork’ta ancak bir gün kalabildim. Ertesi gün sabah erkenden beni Houston’a götürecek uçaÄŸa bindim. Houston havaalanında beni karşılayacak kimse yoktu. O anda nasıl korktuÄŸumu size anlatamam. Senin, annemin sevimli yüzleriniz gözümün önüne geldi. Az Ä°ngilizce biliyordum; üstelik büyük ve bilmediÄŸim bir ÅŸehirde yapayalnızdım. Neyse ki, elimde adres vardı. Bir taksiye bindim, kalacağım pansiyona gittim. Oradaki arkadaÅŸlar beni hayretle karşıladılar. GeleceÄŸimden haberleri yoktu. Sonradan aklım başıma geldi.  Newyork’tan telgraf çekmemiÅŸtim onlara!

Burada küçük bir odam var. Ä°çinde minicik bir masa, bir yatak, bir dolap. Ä°ÅŸte eÅŸyam bu kadar. Ama gece lambasını unutmamalıyım. Okul dışındaki zamanımın hemen hemen tamamı bu odada geçiyor. Çalışmalarımın yoÄŸunluÄŸundan zamanın nasıl geçtiÄŸini fark edemiyorum.

AnneciÄŸim, ayrılırken yüzün çok sarıydı, ÅŸimdi nasılsın? Babacığım, dilerim, ben gittikten sonra tansiyonun çıkmamıştır. Her an gözümün önündesiniz. Sizleri, evimizi, kısacası Türkiye’yi o kadar özledim ki. Burada yemekler çok deÄŸiÅŸik. Bir türlü alışamadım. Ama meraklanmayın, saÄŸlığım çok iyi. ArkadaÅŸlarla da iyi anlaşıyoruz.

AnneciÄŸim, babacığım hepinize sonsuz sevgilerimi ve büyük özlemimi yolluyorum. HoÅŸçakalın.

2007 – Houston Rd.                                                                    Ä°mza

Anchoroge K. Y. 40223   U.S.A                                              OÄŸlunuz

 (Dr. Sakin ÖNER’in (Örneklerle Kompozisyon Düzenli Yazma ve KonuÅŸma Sanatı kitabından alınmıştır.)

           

            Davetiye

Davetiye, düÄŸün, niÅŸan, sünnet, nikâh, konferans, kongre, toplantı vb. gibi sosyal olayları, akraba, dost, tanıdık veya ilgililere duyurmak için yazılan özel mektuplardır.

Davetiyelerde toplantının yeri, tarihi ve saati davetiyenin sol alt tarafında açıkça belirtilmelidir. Ayrıca, özellikle düÄŸün, nikâh, niÅŸan gibi davetlerde, davetlilerin davete katılıp katılmayacaklarını kesin olarak belirtmek için lcv (Lütfen cevap veriniz) kısaltması ile ulaşılacak bir telefon verilir. Böylece davet konusu toplantıya kaç kiÅŸinin katılacağı belli olacağından hazırlıklar da ona göre yapılır.

 

Davetiye örneÄŸi:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

                                                                                                                                              08.08.2001                                                                          Sayın Ahsen Demirayak,

  Bölüm BaÅŸkanımız Prof. Dr. Osman Kemal Kayra tarafından verilecek olan “Türk Dünyası ve Türkçe ” konulu konferansa teÅŸriflerinizi bekler, saygılar sunarım.

                                                                                                                                                                                   Ä°mza

                                                                                                                                                                            Adem KılıçoÄŸlu

                                                                                                                                                                       KTÜ Türk Dili Bölümü

                                                                                                                                                                         BaÅŸkan Yardımcısı  

Yer   : Trabzon Kültür Yurdu.

Gün   : 18.09.2009

Saat   : 14.30

 

Özür mektubu: SevdiÄŸimiz, saydığımız kiÅŸi veya kiÅŸilerden herhangi bir durum vesilesiyle özür dilemek için yazılır. Yazılış düzeni bakımından davetiye mektubuna benzer. Özür mektubu dolma kalemle de yazılabilir.

 

21.08.2001             Sayın Adem KılıçoÄŸlu,              Trabzon Kültür Yurdu’nda düzenlemiÅŸ olduÄŸunuz “Türk Dünyası ve Türkçe” konulu konferansınıza yoÄŸun iÅŸlerim dolayısıyla katılamayacağım için özür dilerim. Konferansın baÅŸarılı geçmesini diler, saygılar sunarım.                                                                                               Ä°mza                                                                                    Osman DEMÄ°RAYAK

 

TeÅŸekkür mektubu

GörülmüÅŸ olan bir yardıma, iyiliÄŸe veya gösterilen bir yakınlığa teÅŸekkür etmek maksadıyla yazılır. Yazılış tekniÄŸi bakımından davetiye, özür, tebrik mektuplarına benzer.

 

TeÅŸekkür mektubu örneÄŸi:

 

Telgraf

            Bir özel mektup türü olan telgraf, teknolojinin hızla geliÅŸmesiyle aynı mektup gibi kullanımı azalmasına raÄŸmen zaman zaman kullanılan bir mektup türüdür.

            Telgraf özellikle çabuk ulaÅŸtırılması gereken bilgilerin iletilmesi için kullanılan bir mektup türü ile günümüzde cep telefonları, belgegeçerler ve internet bu tür ihtiyaçları daha hızlı saÄŸlamaktadır. Onun için telgraf daha çok davetli olunduÄŸu halde çeÅŸitli sebeplerle katılınamayan davet, düÄŸün, niÅŸan, toplantı vb. gibi etkinliklere gönderilen özür, tebrik vb. gibi duyguları iÅŸleyen bir mektup türü olmuÅŸtur.

            Telgrafta ücretlendirme kullanılan kelime sayısına göre yapıldığından telgrafın metni mümkün olduÄŸunca kısa ve açık olmalıdır.

            Telgrafın “normal, acele, yıldırım” gibi gitme süresine göre çeÅŸitleri vardır. Telgrafın gitme hızı arttıkça ücreti de artmaktadır.

            Telgrafta plan ÅŸöyle olmalıdır:

            -Telgraf metninin sol üst köÅŸesine alıcının adı-soyadı ve açık adresi yazılır.

            -Adresin altına telgraf metni yazılır.

            -Metnin saÄŸ alt köÅŸesine gönderenin adı ve soyadı yazılır.

-Telgraf metninde ad-soyadın altına eÄŸer gerekiyorsa gönderenin açık adresi yazılır. EÄŸer alıcı göndericinin adresini bilmiyorsa adres yazılır. Alıcı gönderenin adını biliyorsa gönderenin adı ana metinden bir çizgiyle ayrılarak ayrıca bir ücret ödemesi engellenir.

Örnek:

 

 

b) Edebi mektuplar

Bir çeÅŸit özel mektup sayılabilecek edebi mektuplar, dil, üslûp ve taşıdığı tarihi ve edebî deÄŸer bakımından özel mektuplardan ayrılır. Bu tür mektuplarda mektubun yazıldığı devrin izlerini bulabiliriz.

Edebî mektuplar hem dili kullanma becerisinin üstün örnekleri olmak, hem de yazıldıkları dönemlerden izler taşımak bakımından, sosyal bilimlerin baÅŸvuru kaynağı olmuÅŸlardır. AÅŸağıda bir edebi mektup örneÄŸi bulacaksınız:

                                                                           “BeÅŸiktaÅŸ: 2.11.1931

Ziyacığım;

Dün akÅŸam Zübeyr’le sana kısa bir mektup gönderirken bugün senin sesini duyacağımı hiç hatırıma getirmemiÅŸtim. Hatıra getirilmeyen neler neler oluyor deÄŸil mi Ziyacığım? Senin bugünkü vaziyetin; benim Mülkiye’ye girmekliÄŸim hiç düÅŸünmediÄŸim ÅŸeylerdi. Fakat oldu.

Beni evde bulamadığına ne kadar üzüldüÄŸümü tahmin edersin. Mamafih bundan sonra beni evde deÄŸil yalnız ve yalnız mektepte aramaklığını rica edeceÄŸim, çünkü mektepte bekârım.

Sana mektebe nasıl gelineceÄŸini tarif edeyim. Nereden tramvaya bineceÄŸin meçhulümdür. Fakat BeÅŸiktaÅŸ tramvay istasyonunda muhakkak inmelisin. Biraz yürüdükten sonra sol tarafta BeÅŸiktaÅŸ tramvay garajıyla karşılaşırsın. Garajın bitiÅŸiÄŸinde bir sokak vardır. Oraya saparsın ve biraz yürüdükten sonra sokağın ÅŸoseye tekavül ettiÄŸini görürsün. Bu ÅŸoseyi ve zikzaklarını takip ede ede yürürsün. Yirmi dakikalık bir tenezzühten sonra carrefur (Birkaç yol veya sokağın birleÅŸme noktası) gibi bir yere vasıl olduÄŸunu fark edersin. Sağında Harb Akademisi vardır ve önünde diÄŸer bir bina. Sola saparsın, karşında eski bir bina, bahçesi ve parmaklıklarıyla arz-ı endam eder. Ä°ÅŸte mektebimiz. Kolay çıkaracağını tahmin ediyorum. Bundan sonrasını sana bırakıyorum bakalım ne olacak? Acaba gelecek misin? Ne vakit geleceksin? Cuma, perÅŸembe ve salı günleri müstesna olmak üzere, haftanın diÄŸer dört gününde, beÅŸle sekiz arasında mektepteyim. DoÄŸrusu bu dört günde üçte de, dörtte de gelsen beni mektepte bulman ihtimali vardır. Fakat ekseriya, mektebin yakınındaki bir kahveye müdavim olduÄŸumuz için, bu saatlerde gelmesen lehinde olur. Mamafih, eÄŸer ne günü geleceÄŸini sarahaten yazarsan o gün seni ne büyük bir sabırsızlıkla bekleyeceÄŸimi elbette bilirsin.

Aynı ÅŸehirde bulunduÄŸumuz halde mektuplaÅŸmamız garip deÄŸil mi? Yalnız, Ziyacığım, zarfın üzerine Pirinççi zâde diye bir ibare koymamanı rica ederim. Adresim ÅŸudur: Cahit Sıtkı, No:352–1 inci Sınıf- Mülkiye Mektebi- Yıldız. Åžimdilik hararetle gözlerinden öper ve yolunu beklerim vefakâr arkadaşım.                                    

                                                                                                                                                                                           Cahit Sıtkı                                                                 

 

c) Resmi mektuplar

Resmi mektupları resmi veya özel kurum veya kuruluÅŸlar arasında kullanılan “resmi yazılar” ve kiÅŸilerin kurum ve kuruluÅŸlara yazdıkları “dilekçeler” olmak üzere iki kısımda inceleyebiliriz.

 

Resmi yazılar (Resmi mektup)

Resmî devlet kuruluÅŸlarının veya tüzel kiÅŸilik taşıyan kuruluÅŸların birbirlerine yazdıkları yazılara ve vatandaÅŸların baÅŸvurularına verdikleri cevaplara resmi yazı (mektup) denir.

Resmi mektuplarda ağır baÅŸlı ve ciddi bir üslûp kullanılmalıdır. Yazının metni amaç ve kapsamına göre düzenlenir. Ayrıntıya girilip konu dışına çıkılmaz. Resmi yazılar eldeki imkânlara göre, daktilo veya bilgisayarda yazılabileceÄŸi gibi, okunaklı bir el yazısıyla da yazılabilir.

Resmi mektupta şu plan uygulanır:

-Yazıyı gönderen kuruluÅŸa ait “baÅŸlık” kâğıdın üst kenarından iki aralık aÅŸağıda ve ortada gösterilir.

-BaÅŸlığın son satırında iki aralık aÅŸağıda ve kâğıdın solunda “sayı ve kayıt numarası” verilir. “Sayı” evrakın dosyalamada kullanılan konu sayısı iken, “kayıt numarası” evrakın “giden evrak defteri”nden aldığı numaradır.

-BaÅŸlığın bitiminden iki aralık aÅŸağıda ve baÅŸlığın bitiminden itibaren saÄŸ üst köÅŸeye günün tarihi yazılır.

-Konu: “Sayı”nın bir aralık altına mektubun konusunu özetleyen kısa bir cümle yazılır.

-Konunun son satırından baÅŸlanarak, metnin uzunluÄŸuna ve kısalığına göre, iki veya dört aralık bırakılarak yazının gönderileceÄŸi kuruluÅŸ ve kiÅŸinin adı yazılır. (gerekiyorsa hitap edilir.)

-EÄŸer yazı daha önceki bir yazıya cevaben yazılmışsa gönderilen makamdan sonra üç aralık verilerek ilgi tutulur. Ä°lgi tutulurken ilgi sözcüÄŸü büyük yazılır.

-Yazının konusuna göre tertip edilecek yazının ana bölümüdür. Varsa ilgiden iki aralık, yoksa kurum veya kiÅŸi adından ilk aralık bırakılarak yazılır.

Metinlerin sonunda yazı bir üst makama veya eÅŸit makama yazılmışsa “arz ederim”, alt makama yazılmışsa “rica ederim”, yazı hem üst hem de alt makamlara dağıtılacaksa “arz ve rica ederim” ifadeleri kullanılır.

-Metnin bitiminden 2–4 aralık aÅŸağıya yazıyı yazan kiÅŸinin adı soyadı yazılarak imzalanmalıdır. Ä°mza, ad- soyadın üst kısmına atılmalıdır. Ad-soyad yazılırken Adın ilk harfi büyük diÄŸer harfleri küçük yazılır, soyadın tamamı büyük yazılmalıdır.

            -EÄŸer resmi yazıya eklenen baÅŸka evrak veya evraklar varsa bu, yazının imza bölümünün bitiminden sonra iki aralık verilerek ve sol alt köÅŸeye yazılır. Eklenen evrak bir tane ise “EK” veya “EKÄ°” baÅŸlığıyla, birden çok ise “EKLER” baÅŸlığıyla verilir.

 

 

 

 

Resmî mektup örnekleri:

 

 

            Dilekçe

            Bir kiÅŸinin istek, dilek ve ÅŸikâyetlerini resmî veya özel bir kuruluÅŸa bildirmek veya herhangi bir konuda bilgi vermek için yazdıkları resmî yazılardır. Dilekçe verme hakkı Anayasa ile güvence altına alınmış bir haktır.

Dilekçe bilgisayarda yazılabileceÄŸi gibi el yazısıyla da yazılabilir. Dilekçe el yazısıyla yazılıyorsa mavi veya siyah renkli mürekkep kalemi veya tükenmez kalem kullanılmalıdır. Dilekçeler kurÅŸun kalemle ve mavi veya siyah renkli kalemler dışındaki renkli kalemlerle yazılmaz.

            Kurallarına uygun yazılarak verilen bir dilekçeye ilgili kurum veya kuruluÅŸ cevap vermek mecburiyetindedir. Verilen dilekçenin akıbetini takip etmek için dilekçe sahibi dilekçesini verdiÄŸi kurum/kuruluÅŸtan evrak kayıt sayı ve numarasını almalıdır.

            Ä°yi bir dilekçede ÅŸu özelliklerin olmasına dikkat edilmelidir:

“-Dilekçeye verileceÄŸi kurum/kuruluÅŸa hitap cümlesi ile baÅŸlanır. Bu cümlede kullanılacak sözcüklerin tamamı büyük temel harfle yazılabileceÄŸi gibi sadece her kelimenin ilk harfi de büyük yazılabilir. Hitap bölümü kâğıt ortalanarak yazılabilir.

            -Sonra dilekçenin amaç ve kapsamına göre dilekçenin metni yazılır. Metin açık, anlaşılır bir dille ve lüzumsuz ayrıntılardan kaçınılarak yazılmalıdır. Dilekçelerde metin istisnasız “arz ederim” ifadesiyle bitirilmelidir.

            -GereÄŸini arz ederim” cümlesinin altına veya yanına günün tarihi yazılır. Bazı kaynaklarda dilekçe tarihinin saÄŸ üst köÅŸeye yazılabileceÄŸi ifade edilmektedir. Böyle bir tarih yazımı “resmi mektuplarda” söz konusu olacağından tarih saÄŸ alt köÅŸeye yazılmalıdır.

            -Tarihin altına saÄŸ alt köÅŸeye dilekçe sahibin adı- soyadı yazılarak imzalanır. Ä°mza, isim-soy ismin üstündeki boÅŸluÄŸa atılır.

            -Dilekçenin sol alt köÅŸesine dilekçeyi yazan kiÅŸinin açık adresi yazılmalıdır.

            -Dilekçeye baÅŸka evraklar eklenmiÅŸse adresin altına ek/eklar baÅŸlığıyla evrakların sayısı ve mahiyeti belirtilmelidir.

 

Dilekçe örneÄŸi:                    

 

 

 

 

            d) Ä°ÅŸ mektupları

            Özel kuruluÅŸların birbirlerine veya kiÅŸilere gönderdikleri mektuplara denir. Ä°ÅŸ mektupları çok sık kullanılan mektuplardır.

            Ä°ÅŸ mektuplarında üslûp ciddi olmalı, gereksiz ayrıntılardan ve laubalilikten uzak durulmalıdır.

            Bir iÅŸ mektubunda ÅŸu plan uygulanır:

            -Mektubun saÄŸ üst köÅŸesine yer ve tarih yazılır.

            -Kâğıdı ortalayarak mektubun yazıldığı firmanın adı ve adresi yazılır.

            -Satırbaşı yapılarak mektubun metni yazılır.

            -SaÄŸ alt köÅŸeye mektubu yazanın adı- soyadı yazılarak imzalanır.

            -Ad-soyad hizasında iki aralık aÅŸağıda olmak kaydıyla mektubun sol alt köÅŸesine, yazan kiÅŸinin açık adresi yazılır.

            -Bir firmanın bir kiÅŸiye yazdığı iÅŸ mektuplarında ise sol alt köÅŸeye adres yazılmaz.

 

Ä°ÅŸ mektubu örneÄŸi:                                                                       

                                                                                                         

 

           

 

2-ÖZGEÇMÄ°Åž (CV)

            Bir kiÅŸinin kısa hayat hikâyesidir. ÖzgeçmiÅŸ, boÅŸ bir kâğıt kullanılarak yazılabileceÄŸi gibi matbu (basılı) kâğıtlarla da yazılabilir. ÖzgeçmiÅŸte yazının yazıldığı tarih olmaz. ÖzgeçmiÅŸin saÄŸ alt köÅŸesinde yazanın adı- soyadı ve imzası bulunur.

            Son zamanlarda matbu örnekleri kullanılan CV’lerin kullanımı daha çok yaygınlaÅŸmıştır. Latince “corriculum vitae” kelimelerinden oluÅŸan CV “özgeçmiÅŸ” anlamındadır. AÅŸağıda iki farklı özgeçmiÅŸ örneÄŸini göreceksiniz:

 

            “1962 yılında Malatya’da doÄŸdum. Ä°lk, orta ve lise öÄŸrenimimi bu ilde tamamladıktan sonra, 1980 yılında, Fırat Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü kazandım. 1984 yılında bu bölümden mezun oldum. 1985 yılında Diyarbakır Ticaret Lisesine Türk Dili ve Edebiyatı öÄŸretmeni olarak atandım. 1989 yılında Malatya, AkçadaÄŸ DoÄŸanlar Kırtekeler Ortaokulunda okul müdürü ve Türkçe öÄŸretmeni olarak görevlendirildim. Bu görevim sürerken 1989–1990 yılları arasında “Erzurum, Uzundere Dikyar Ortaokulunda Yedek Subay öÄŸretmen olarak çalıştım.

            1998 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi RektörlüÄŸünün açmış olduÄŸu “Türk Dili Okutmanlığı” sınavını kazanarak bu göreve atandım.

            1999 yılında Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünden Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim dalı “Yeni Türk Dili” bilim dalında “Åžemsi’nin Cevahirü’l- Kelimâtı Üzerine Bir Dil Ä°ncelemesi” adlı tezimle mezun oldum ve “bilim uzmanı” unvanını aldım.

            Halen Karadeniz Teknik Üniversitesindeki görevim devam etmektedir.

            Evli ve iki çocuk babasıyım.                                                                                                                 imza

                                                                                                                                                                         Yılmaz Ä°NCE

                                                                                                                                                                      Türk Dili Okutmanı

 

 

 

 

 

	ÖZGEÇMÄ°Åž(CV)
Ünvanı, Adı Soyadı:	Yrd. Doç. Dr. Zübeyir BÜTÜNER (zubeyir.butuner@bozok.edu.tr)
DoÄŸum Yeri:	Amasya
DoÄŸum Tarihi:	16.10.1954
Milliyeti:	Türkiye Cumhuriyeti
Medeni Durumu:	Evli
Adres:	Bozok Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, 66200 Yozgat, Türkiye
Telefon:	Ä°ÅŸ: 0354 242 1021 / 142 Ev: 0354 212 33 36
Åžimdiki Durumu:	ÖÄŸretim Üyesi
Akademik GeçmiÅŸi:	Doktora                                             :Humboldt Üniversitesi  Berlin   Yüksek Lisans                                  : Humboldt Üniversitesi  Berlin   Lisans                                                : Humboldt Üniversitesi  Berlin
Çalışma Durumu:	1993-           ÖÄŸretim Görevlisi Yozgat Meslek Yüksekokulu-Yozgat-Türkiye 1996- .........:ÖÄŸretim Üyesi, Bozok Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi,Tarih                     Bölümü, 66200 Yozgat, Türkiye
AraÅŸtırma Alanları:	Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ve Atatürk Ä°lkeleri ve Ä°nkılap Tarihi,Siyasi Partiler
Lisanüstü ÖÄŸrencileri:	-
YürüttüÄŸü Dersler:	Avrupa Tarihi,Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Atatürk Ä°lkeleri ve Ä°nkılap Tarihi,    Osmanlı  Sosyo-Ä°ktisat Tarihi,  Türk Ä°slam Sanatı,ÇaÄŸdaÅŸ Türk Dünyası
Ä°dari Görevleri:	1996- 2007 E.Ü.Yozgat Fen Edebiyat Fakültesi Dekan Yardımcılığı 1996-2000 E.Ü Yozgat Fen Edebiyat Fakültesi  Matematik Bölüm BaÅŸkanlığı 2008  Bozok Üniversitesi Atatürk Ä°lkeleri ve Ä°nkılap Tarihi Bölüm BaÅŸkanlığı
Üyelikleri:	-
Yayınları (Kitapları ve Makaleleri):	a- Die Analyse des Sozialreformismus innerhalb der Republikanischen Volkspartei in den Jahren 1923-1960 in der Türkei (yurt dışı yayında) b- Die Gründe des Eintritts des Osmanischen Reiches in den ersten Weltkrieg an die Seite der Mittelmaechte. (yurt dışı yayında) c- Mustafa Kemal Atatürk Biographie (yurt dışı yayında) d-Johannes Lepsius(yurt dışı yayında):

            2-Ä°lan ve Reklâm

            Resmi ve özel kuruluÅŸların personel, malzeme vb. ihtiyaçlarını karşılamak ve ürettiklerini pazarlamak üzere kullandıkları yazılı anlatım türleridir. Günümüzde çok sık kullanılan bu türlerden ilan, firmaların çeÅŸitli alanlardaki ihtiyaçlarını karşılamak için çeÅŸitli kitle iletiÅŸim araçlarından yaptıkları duyuruları ifade ederken, reklâm ise firmaların ürettikleri mal ve hizmetleri yine çeÅŸitli kitle iletiÅŸim araçlarında ve duvar afiÅŸleriyle yaptıkları duyurulara denir. 

 

Özel ilân örneÄŸi-1

 

                                        Pazarlamada çalışacak,

                                        TalaÅŸlı imalatta deneyimli

 

 

                                    MAKÄ°NE MÜHENDÄ°SÄ° veya

                                     TEKNÄ°K ÖÄžRETMENLER

                                                 alınacaktır.  

                                        emsa@emsamakine.com                                                     

 

 

 

 

 

 

 

Özel Ä°lan ÖrneÄŸi-2  

 

 

 

Resmî ilân örneÄŸi:                                         

 

Reklâm örneÄŸi:

 

EN YÜKSEK   NET GELÄ°R   KESÄ°N GÜVENCE   BÄ°ZÄ°M BANK’TA

 

3- Rapor

            “Herhangi bir iÅŸ veya olay hakkında bilgi vermek, yapılacak iÅŸlerle ilgili düÅŸünce ve görüÅŸleri belirtmek ve bazı hususları açıklamak için yazılan yazılara rapor denir.”

            Raporlar çoÄŸu kez yapılacak iÅŸlere, alınacak kararlara kaynaklık ettiÄŸinden ciddi bir araÅŸtırma ve inceleme sonucu ortaya konulmalıdır. Özellikle sosyal, siyasal, ekonomik raporların hazırlanmasında ciddi bir kaynak taraması yapılmalı ve konu ile ilgili olabildiÄŸince çok kaynaktan faydalanmalıdır.

            Hastalarla ilgili doktor raporlarında ise, hasta ile ilgili teÅŸhis belirtilerek yapılan ve yapılması gereken tedavilerle ilgili bilgiler verilir. Adli saÄŸlık raporlarında da mevcut saÄŸlık durumu ayrıntısıyla tespit edilerek adli makamların kovuÅŸturmasına yardım edilir.

           

T.C. KARADENÄ°Z TEKNÄ°K ÜNÄ°VERSÄ°TESÄ° TIP FAKÜLTESÄ° FARABÄ° HASTANESÄ° ADLÄ° TIP ANABÄ°LÄ°M DALI TRABZON Sayı: B.30.0 KTÜ. 01H00.000/ Konu: Ramis USTABAÅž RAPOR Ä°lgi: Burçka Cumhuriyet BaÅŸsavcılığının 20.11.2002 tarih ve 2002/4711 Muh. Sayılı yazısına karşılıktır.          23.04.2002 günü ateÅŸli silah yaralaması ile getirilen ÅŸahsın Trabzon Farabi Hastanesinde yapılan muayenesinde, saÄŸ orbita lateralinde ateÅŸli silah giriÅŸi, saÄŸ frontotemporalde crush injuri, saÄŸ temporal bölgede 8 cm’lik temporal fasiayı içine alan kesi saptandığı bildirildiÄŸine;         Åžahsın tarafımızdan yapılan muayenesinde frontal bölgede ortada yukarıdan glubellaya uzanan 5 cm’lik çevre doku ile renk ve seviye farkı bulunan eski yara nedbesinin çehrede sabit niteliÄŸinde olduÄŸunu bildirir tıbbî kanaat raporudur. Doç. Dr. Åžükrü ULUSOY                               Ä°mza Ä°mza Tasdik Olunur                       Yrd. Doç Dr. M. Bülent SAVRAN          BaÅŸhekim                                           Adli Tıp Uzmanı          (Mühür)                                   Adli Tıp Anabilim Dalı BÅŸk.

 

            4- Karar

            ÇeÅŸitli amaçlarla kurulan komisyonların çalışmaları sonucunda vardıkları sonuçlara, kamu ve tüzel kuruluÅŸlarının yönetim kurullarının belirli aralıklarla kuruluÅŸla ilgili nelerin yapılıp nelerin yapılmayacağıyla ilgili tartışmalarını yapıp ulaÅŸtıkları sonuçlara karar denir.

            Kamu veya tüzel kuruluÅŸlarında alınan kararlar “karar defteri”ne iÅŸlenir. Bu tür toplantılarda alınan kararlar “oy birliÄŸiyle” veya “oy çokluÄŸuyla” alınır.

            Kararlar yazılırken açık, anlaşılır, sade bir dille yazılır.

            Karar alınma sürecinde karara karşı çıkanlar “muhalefet ÅŸerhi” koyabilirler.

Karar örneÄŸi:

 

            5- Tutanak

            Mahkeme, meclis veya kongre gibi yerlerde söylenen sözlerin veya bir olayın meydana geliÅŸi ile ilgili bilgilerin yazılarak ilgililerce imzalanması sonucu ortaya çıkan yazılı anlatım türüdür.

            Tutanakların raporlardan ayrılan en önemli yönü bir araÅŸtırma ve inceleme sonucu ortaya çıkmamasıdır.

            TutanaÄŸa esas olan ilgili toplantılar bir gündemle toplanır o yüzden toplantı tutanakları “gündem”in yazılmasıyla baÅŸlar.

            Alınan kararlar tespit edilip yazıya geçirildikten sonra, tutanak ilgililerce mutlaka imza edilir.

            Olay tutanaklarında ise olayın; nerede ve nasıl gerçekleÅŸtiÄŸi, kimlerin olayın içinde bulunduÄŸu, olayda ne gibi araç gereçlerin kullanıldığı, olayın nasıl sonuçlandığı ortaya konur. Sonunda tutanağı tutan ve eÄŸer varsa ÅŸahitler tutanağı imzalar.

 

TUTANAK                                                                                                        15.01.2001        Ä°letiÅŸim memuru ………….10.01.2001 ile 15.01.2001 tarihleri arasında beÅŸ (5) gün süre ile hiçbir mazeret beyan etmeden iÅŸe gelmemiÅŸ ve sorumluluklarını yerine getirmemiÅŸtir. Personel Müdürü                                    Ä°letiÅŸim Müdürü      Ä°mza                                                          imza   Ad-Soyad                                                Ad- Soyad

 

 

            6- Haber

            Herhangi bir olayla ilgili alınan veya verilen bilgiye “haber” denir. Gazetelerde haberleri takip edip çalıştığı gazeteye ulaÅŸtırmakla ilgili haber elemanlarına da “muhabir” denir.

            Gazeteler haber vermek, toplumu bu haberlerle bilgilendirmek veya aydınlatmak için çıkarlar.

            Son yıllarda radyo, televizyon ve internetin yaygınlaÅŸması ve en ücra köÅŸelere kadar ulaÅŸması gazete haberciliÄŸini oldukça zor hale getirmiÅŸtir. Çünkü bahsettiÄŸimiz kitle iletiÅŸim araçları vuku bulan olayları anında izleyenlerine veya dinleyenlerine ulaÅŸtırdıkları için, gazeteler, henüz duyulmamış veya az duyulmuÅŸ haberler peÅŸinde koÅŸmakta, bu haberleri ilginç hale getirebilmek için yorumlu, ayrıntılı ve bol fotoÄŸrafla desteklenmiÅŸ haberler yapmaya çalışmaktadırlar.

            Haberlerin belli baÅŸlı nitelikleri ÅŸunlardır:

            -Haberler ilginç olmalı, okuyucuyu kendine çekebilmelidir.

            -Bütün gazetelerin deÄŸindiÄŸi yönlerinin dışında farklı tespitler yapabilmelidir.

            -Haberin en önemli özelliklerinden birisi de doÄŸru olmasıdır.

            -Dili canlı, ilgi çekici, açık ve anlaşılır olmalıdır.

            -Haber belli bir mantık düzeni içinde sunulmalıdır.

            Örnek

SÄ°Ä°RT’Ä°N 37 YILLIK ATATÜRK HATASI        Atatürk’ün kente geliÅŸinin 93. yıldönümünün dün kutlandığı Siirt’te, Vali Necati Åžentürk, Atatürk’ün geldiÄŸi tarihin yanlış bilindiÄŸini, bu nedenle dün son kez 14 Eylül’de yapılan kutlamaların bundan sonra 27 Kasım günü yapılacağını söyledi.        Atatürk Anıtı’na çelenk konulması, saygı duruÅŸu ve Ä°stiklal Marşı’nın okunmasının ardından valilik önünde düzenlenen törende konuÅŸan Åžentürk, Atatürk’ün kente geliÅŸinin yıldönümünün 37 yıldır 14 Eylül olarak kutlandığını, yapılan tarih hatasının önümüzdeki yıldan itibaren düzeltileceÄŸini bildirdi. OKUL Ä°SMÄ° DEĞİŞECEK        Atatürk’ün hatıralarını okuduÄŸunu kaydeden Åžentürk, ÅŸunları söyledi: “Atatürk, 27 Kasım 1916 tarihinde Siirt’e gelmiÅŸ. Türk Tarih Kurumu yayınları arasında çıkan kitaplarda bu durum Atatürk’ün aÄŸzından açık bir ÅŸekilde belirtiliyor. Türk Tarih Kurumu ve Genelkurmay Harp Dairesi BaÅŸkanlığı ile görüÅŸerek kutlama törenlerini 27 Kasım tarihine alacağız. Bu arada birkaç okulumuza 14 Eylül adını vermiÅŸiz. Bunların da adını 27 Kasım olarak deÄŸiÅŸtireceÄŸiz. Kutlama töreni önümüzdeki yıldan itibaren 27 Kasımda yapılacak.” SÄ°Ä°RT AA MÄ°LLÄ°YET GAZETESÄ° 15.09.2009

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- Özet Çıkarma

            Bir yazının veya bir kitabın özü ve ana planı bozulmadan kısaltılıp bir bakıma okuyucuya tanıtılmasına özet (çıkarma) denir.

            Özetin eÄŸitim hayatımıza ve günlük hayatımıza önemli katkıları vardır. OkuduÄŸumuz bir yazının veya kitabın özetini çıkarmışsak bir daha okuma ihtiyacı duymayız. Özetten yazıyı veya eseri hatırlayabiliriz.

            Özet çıkarmak daha çok roman, hikaye, tiyatro gibi uzun metinleri olan edebî türlerde karşımıza çıkar. Özetin uzunluÄŸu özetin amacına ve kullanılacağı yere göre deÄŸiÅŸir.

            Özet çıkarırken ÅŸu hususlar göz önünde tutulmalıdır:

            -Özette yazıdaki (eserdeki) mantık sırası bozulmamalıdır.

            -Özette geniÅŸ zaman veya ÅŸimdiki zaman fiil kipleri kullanılmalıdır.

            -Özet yazının belli kısımlarının aynen yazılmasından oluÅŸmamalı, bölümler yazıdaki ağırlığına göre özette de olmalıdır.

            -Özetin sonunda yazının ana fikri ve yardımcı fikri eÄŸer gerekiyorsa verilebilir.

 

            “YABAN  ROMANININ ÖZETÄ°

            Birinci Dünya Savaşı’ndan bir kolunu kaybetmiÅŸ olarak Ä°stanbul’a dönen Yüzbaşı Celal, iÅŸgal altındaki ÅŸehrin manzarasına ve insanlarına tahammül edemez; burada boÄŸulur gibi olur. AlabildiÄŸine kötümser bir hava içinde- biraz nefes alabilmek için- Anadolu’ya sığınmaya karar verir. GideceÄŸi yer olarak, emir eri Mehmet’in Haymana dolaylarındaki köyünü seçer.

            Seçer ama genç adam burada da büyük bir hayal kırıklığı ile karşılaşır; köy baÅŸtan baÅŸa yoksulluk, kirlilik, bakımsızlık, gerilik ve cahillik içindedir. Köylü ise kendisine çevrenin dilinde “yabancı” demek olan “yaban” sanını takarlar ve iliÅŸkisi bulunan birkaç kiÅŸi dışında hemen hiç kimse onunla ilgilenmez, dostluk kurmaz. Çolak subayın ısrarla kendilerine yönelme çabasını boÅŸa çıkarırlar.

            Ä°stiklal Savaşı, bin bir zorluk içinde, fakat tam bir destan niteliÄŸinde devam etmektedir; ama köylüler bu savaÅŸla da ilgili deÄŸillerdir. Yüzbaşı Celal, hiç olmazsa bu ulusal konuda onları uyarmak, heyecana getirmek isterse de bu da sonuç vermez.

            Köylü; Salih aÄŸa gibi mütegallibelerin, Åžeyh Yusuf gibi tamamen câhil ÅŸeyhlerin elinde, pençesinde kıvranmakta fakat bunun farkında bile olamamaktadır.

            Tek yakını olan emireri Mehmet yeniden askere alınınca Yüzbaşı Celal köyde büsbütün yalnız kalır. Bu arada Emine adlı saf, temiz bir köylü kızını sever, hatta onu ailesinden isterse de ailesi, hem yaban hem de çolak olan Celal’e kızlarını vermezler. Bu durum onun bunalımlarını daha da artırdı.

            Bu sırada düÅŸman ordusu köye yaklaÅŸtığı halde halkta hiçbir telaÅŸ ve heyecan görülmez. Aksine hemen herkes, rahatlarını bozup düÅŸmanla savaÅŸan Mustafa Kemal PaÅŸa’ya düÅŸmandır. Evet durum böyledir; çünkü yıllardır cahil bırakılan köylüde vatan, özgürlük kavramı yok olmuÅŸ, bunun yerine tam bir uyuÅŸukluk gelmiÅŸtir. Köylü hükümeti, hükümet adamını hiç mi hiç sevmez; çünkü yüzyıllar boyu hükümet onlara ne hekim ne öÄŸretmen yollamış, ama vergi için tahsildarları her zaman karşılarına dikmiÅŸ, asker lazım olunca gencecik çocuklarını alıp alıp götürmüÅŸtür.

            Nihayet, düÅŸman köye girer. Fakat ilk anda ortalarda hemen hemen hiç kimseyi bulamaz. Köylüler -akıllarınca savunmak için- yakınlardaki bir derenin içine saklanmışlardır. DüÅŸman askerleri, bu savunmasız ve zavallı halkı ite kaka köy meydanına toplar. Büyük küçük herkese akla gelmez zulüm ve iÅŸkenceler yapar. Evlere girer, eÅŸya adına ne bulursa yaÄŸmalar, birçoÄŸunu öldürür. Sonra ortalığı yangına verir.

            Meydanda kurbanlık koyun gibi toplanıp rasgele öldürülecek köylüler arasında Emine de bulunmaktadır. Yüzbaşı Celal, sevgisinden bir türlü kurtulamadığı bu genç kadını, o kargaÅŸalık arasında kolundan çekip bir tarafa götürür. Burası oldukça kuytu yıkık bir duvar gibidir. Bir süre burada beklerler; fakat bulundukları bu yere de mermi yaÄŸmaya baÅŸlayınca daha ilerileri koÅŸmaya çalışırlar. Ne var ki bu sırada ikisi de birer kurÅŸun yarası yemiÅŸtir. Bir aÄŸaç dibinde birbirlerinin yaralarını üstlerinden kopardıkları çamaşırlarla baÄŸlarlar, biraz dinlenir, tekrar kaçmaya koyulurlar. Ancak, yarası ağır olan Emine’nin artık takati kalmamıştır. Yüzbaşı Celal, köye geldiÄŸinden beri tuttuÄŸu hatıra defterini bitkin kadının avuçları içine tutturup son bir güçle doÄŸuya doÄŸru yollanıp ufuklarda kaybolur…

            SavaÅŸ bitmiÅŸ, düÅŸman ülkeden kovulmuÅŸtur. DüÅŸmanın yurtta yaptığı zulüm ve vahÅŸilikleri inceleyen bir komisyon bu köye de gelir. Ortalığı gözden geçirirken taÅŸlar ve kemikler arasında, Yüzbaşı Celal’in Emine’nin ellerine bıraktığı defterin yanmış parçalarını da bulurlar. Komisyon üyeleri, merak edip, köylülere bunun sahibinin kim olduÄŸunu sorarlar. Ama köylü yine aynı kaygısızlık ve umursamazlık içindedir.

            “Kim olduÄŸunu ne bilelim. Ä°ÅŸte yabanın biriydi” diye cevap verirler.   (Åžemseddin KUTLU- GeçmiÅŸten Günümüze Türk Romanları)

 

           

8- Not Alma

            Herhangi bir yazıyı okurken, bir konuÅŸmacıyı (konferans, panel, sempozyum, açık oturum vb. etkinliklerde) dinlerken, düÅŸünürken, ders çalışırken veya bir iÅŸ yaparken konunun önemli noktalarını daha sonra hatırlamak üzere kaydetmeye not almak denir.

            Not almanın birçok faydası vardır. Gerek öÄŸrencilik hayatında, gerekse ilmi çalışmalarda tutulan notlar, konunun can alıcı noktalarının, önemli kısımlarının hatırlanıp, kullanılmasına katkıda bulunur. Ä°lmi çalışmalarda notlar “fiÅŸlere” alınabilir.

            Not alırken ÅŸunlara dikkat edilmelidir:

            -Notlar rasgele tutulmamalı, okunan veya dinlenen konunun can alıcı noktaları tespit edilebilmelidir.

            -Notlar ayrıntı içermemeli, konunun bütününün hatırlanmasını saÄŸlayacak ana ve temel günleri not edilmelidir.

            -Not sırasında kiÅŸi sadece kendisinin bilebileceÄŸi kısaltmalar kullanılabilir.

            -Mümkün olduÄŸu kadar, daha sonra okunup, takip edilebilecek bir dil ve üslupla notlar alınmalıdır.

            -Notun nereden, ne zaman alındığı mutlaka belirtilmelidir.

 

            9- Makale

            Herhangi bir konuda bilgi vermek, bir düÅŸünceyi açıklamak veya ispatlamak amacıyla yazılan fikir yazılarına makale denir.

            Makalede esas unsur fikirdir. Bu nedenle çalakalem makale yazılmaz. Makale yazmak için ciddi bir ön hazırlık gerekir. Yazar konu ile ilgili araÅŸtırma yapmalı, konunun kaynaklarına ulaÅŸabilmelidir.

            Makalelerde amaç ele alınan konuda okuyucuyu inandırmak olduÄŸundan yazının ciddî bir plan dâhilinde yazılması gerekir. Bir makalenin içerik (muhteva) planı ÅŸöyle olmalıdır:

            GiriÅŸ bölümünde ele alınan konu, hiçbir ayrıntıya girmeden ortaya konulur. Makalenin giriÅŸ bölümü genellikle tek paragraftan oluÅŸan kısa bir bölümdür.

            GeliÅŸme bölümünde ise konu bütün ayrıntısıyla ortaya konur. Konunun çeÅŸitli yönleri her biri ayrı bir paragraf halinde iÅŸlenir. Bu bölümde, bilimsel gerçekler, özlü sözler, günlük hayatta karşılaşılan olaylar, konuyla ilgili bilim, sanat, siyaset adamlarının görüÅŸleri makalede iÅŸlenen konuyu ispatlamak veya desteklemek üzere kullanılabilir. Makalenin konusuna ve amacına göre, 2–3 paragraftan veya onlarca paragraftan oluÅŸabilir.

            Makalenin sonuç bölümünde ise giriÅŸ ve geliÅŸme bölümünde ortaya atılan ve bütün yönleriyle iÅŸlenen konu ile ilgili bir hükme varılır. Konu bir ana fikre baÄŸlanarak sonlandırılır. Makalenin sonuç bölümü de kısa bir paragraftan oluÅŸmalıdır.

            Gazetelerin veya dergilerin ilk sayfalarında görülen makalelere “baÅŸ makale”, bu makaleleri yazanlara da “baÅŸyazar” denir.

 

           

  MÄ°LLÄ° EĞİTÄ°MÄ°MÄ°ZDE EĞİTÄ°CÄ° VE ÖÄžRETÄ°CÄ° OLARAK Ä°NSAN

            ÖÄŸretmenlik mesleÄŸi her milletin hayatının deÄŸiÅŸik zamanlarında deÄŸiÅŸik önem ve fonksiyon kazanmıştır. Bizim tarihimizde de siyasi ve sosyal deÄŸiÅŸme çaÄŸlarında öÄŸretmen zümresine özel bir önem verilmiÅŸtir. Bu yüzden, eÄŸitici ve öÄŸretici durumda bulunanların gerek yetiÅŸtirilmeleri, gerek kendilerine verilen sosyal mevki incelenirken cemiyetin genel gidiÅŸini daima göz önünde tutmamız gerekiyor.

            EÄŸiticilik ve öÄŸreticilik her zaman meslekten olmayı gerektirmez; bu açıdan öÄŸretmenliÄŸi meslek edinenler asıl büyük öÄŸretici- eÄŸitici kitle içinde bir azlık teÅŸkil ederler. Hepimizin birinci derecedeki eÄŸitici ve öÄŸreticileri anne ve babalarımızdır; öÄŸretmen, hayatımızın ancak belli bir döneminde karşımıza çıkar. ÖÄŸrendiklerimizin pek çoÄŸunu gayri resmi yollardan, yani doÄŸrudan doÄŸruya öÄŸretici gaye taşımayan kaynaklardan almışızdır. Ve nihayet, insanlığın büyük öÄŸreticileri vardır; bunlar sadece bir dershane kalabalığına deÄŸil bütün dünyaya hitap ederek hepimizin hayatına yön vermiÅŸlerdir.

            Fakat bugün eÄŸitici ve öÄŸretici denilince bu iÅŸi meslek edinen ve bu maksatla yetiÅŸtirilmiÅŸ olan kimseleri anlıyoruz. Bunun baÅŸlıca sebebi, modern çaÄŸda eÄŸitim ve öÄŸretimin gitgide daha çok formel bir mahiyet kazanmasıdır. GeçmiÅŸ yüzyılların büyük ilim, sanat ve fikir adamları, idarecileri bugünkü gibi mektep sıralarından yetiÅŸmiÅŸ kimseler deÄŸildi. Bunlar birer ustanın yanında ÅŸahsi münasebetler içinde eÄŸitimlerini tamamlıyorlardı; resmi mektebe gittikleri zaman da yine bir hocaya çırak oluyorlardı. Aslında bu tarz bir eÄŸitim bütün diÄŸerlerine göre en tesirli ve en verimlisi idi, fakat ÅŸimdi “modern” dediÄŸimiz tipte bir ülkede böyle bir eÄŸitimi tatbik etmek imkânı kalmamıştır. Özellikle modern ilmin geliÅŸmesi sonunda teknik eÄŸitim bile büyük ölçüde kitap bilginse ve formel tahsile ihtiyaç göstermektedir. Ayrıca modern cemiyetin yapısı çok sayıda insanın uzun süren bir tahsilden geçirilmesini mecburi kılmıştır. Böylece günümüzde öÄŸretmensiz eÄŸitim âdetâ düÅŸünülemez bir hale gelmiÅŸ bulunuyor.

            Sosyal deÄŸiÅŸmenin çok az olduÄŸu dönemlerde öÄŸretmenin esas görevi geleneÄŸi mümkün olduÄŸu kadar noksansız bir ÅŸekilde muhafaza etmek ve onu yeni nesillere olduÄŸu gibi aktarmak olmuÅŸtur. Bilgi devamlı oluÅŸan bir ÅŸey deÄŸil, tamamlanmış bir kitap gibi telakki edilmiÅŸ, bu tamamlanmış bilgiyi en çok hafızasına yerleÅŸtiren kimse en iyi öÄŸretmen sayılmıştır. ÖÄŸretmenin yaptığı iÅŸ standart eserleri takip etmek, bunları ÅŸerh ve izah etmektir. Bu türlü bir eÄŸitim, çağın ilim ve bilgi anlayışının bir sonucudur. Nitekim bizde medrese öÄŸreniminde esas olan, resmi doktrinin birer parçası haline gelmiÅŸ bulunan belli bir takım metinlerin okutulmasıydı. Gelenek o derece zihinlere yerleÅŸmiÅŸti ki, bazen orijinal eserler yazmış bulunanlar bile bu eserlerini eskilerin ÅŸerhi mahiyetinde görüyorlardı.

            Türkiye’de öÄŸretmen meselesi ilk defa batılı veya modern tarzda öÄŸretimin giriÅŸiyle ortaya çıkmıştır, çünkü o zamana kadar yürüyüp gelen din eÄŸitimi ve öÄŸretimi dışında yeni bir tahsil ve bu tahsili verecek yeni insanlar söz konusu oluyordu. Bu yüzden öÄŸretmen yetiÅŸtirmenin baÅŸlangıcını, maarif ıslahı hareketlerinin baÅŸladığı zaman götürebiliriz. Medresenin dışında okullar çoÄŸaldıkça bunlar için öÄŸretmen bulmak da bir problem teÅŸkil ediyordu. Fakat bu okullar uzun süre medrese alışkanlığının tam dışına çıkamamış ve tedrisat büyük ölçüde klasik dillere, tarih ve edebiyata dayandığı için, baÅŸka kaynaklardan yetiÅŸmiÅŸ kimseler buralarda öÄŸretmen kadrosunu doldurmuÅŸlardı. Bizde ilk öÄŸretmen okulu olan Darülmuallim’in açılışı 1848 yılındadır. ÖÄŸretmen okullarının çoÄŸalması ve geliÅŸmesi ise 1868’den sonraki tarihlere rastlar. Bu geliÅŸmenin en verimli çağı ise, maarifin bütün memleket sathına yayıldığı II. Abdülhamit devridir. O tarihlerde öÄŸretmen okulları ülkenin en bilgili kimselerinin hoca olarak istihdam edildiÄŸi yerler olarak seçkin birer müessese haline gelmiÅŸti. Buralardan yetiÅŸen genç öÄŸretmen zümresi kısa zamanda memleketin kaderine hâkim olan gruplar arasında önemli bir yer almıştır.

            Ä°kinci MeÅŸrutiyet ve Cumhuriyet rejimleri birer inkılâp rejimi olmak itibariyle ideolojik eÄŸitime büyük önem vermiÅŸ, bunun için de öÄŸretmen zümresini iktidarın temsilci ve imtiyazlı sınıfı haline getirmiÅŸtir. Modern tahsilin çok yeni bir ÅŸey olduÄŸu ülkede öÄŸretmenler rejimle birlikte yeni medeniyeti de temsil eden nüfuzlu, itibarlı kimselerdi. Ä°ttihat ve Terakki Fırkasının bütün memleket çapında yerleÅŸmesinde baÅŸlıca faktörlerden biri de öÄŸretmenlere dayanmak suretiyle her tarafta kökleÅŸmesiydi. Nitekim Milli Mücadele için giriÅŸilen teÅŸkilatlanma faaliyeti daha önce ittihatçılar tarafından temelleri atılan ve esas unsuru öÄŸretmen olan taÅŸra teÅŸkilatına dayanmıştı.

            Bizim her iki inkılâbımızın da ana teması milliyetçilikti. Milliyetçilik bir ülkedeki insanlar arasında milliyet esasına dayanan bir birlik ve dayanışma ÅŸuuru yaratmayı gaye edinir. Bunun için de, milliyeti teÅŸkil eden kültür unsurları ile milletin milli kültür istikametinde bir öÄŸrenimden geçirilmesi gerekir. Ä°ÅŸte bu iÅŸi yapacak olan öÄŸretmenlerdir. ÖÄŸretmenler sadece inkılâbın ideolojisini yaymakla kalmaz, aynı zamanda inkılâp rejiminin de sadık birer bekçisi olurlar. Ancak, milliyetçilik çeÅŸitli yer ve zamanlarda deÄŸiÅŸik muhtevalar kazanan bir ideolojidir. Ä°kinci MeÅŸrutiyetin, ilk Cumhuriyetin ve nihayet demokrasi devrinin öÄŸretmenlerinde milliyetçilik anlayışı birbirinden oldukça farklı olmuÅŸtur. Cumhuriyet devrinde Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile öÄŸretim tamamıyla devlet tekeli ve kontrolüne alınmış, böylece öÄŸretmen zümresine devletin resmi ideolojisini vermek imkanı iyice artmıştı. Ä°kinci MeÅŸrutiyetle baÅŸlayan ve devam eden romantik bir idealizm, Cumhuriyetin ilk büyük deÄŸiÅŸme hamleleriyle büsbütün hızlandı ve Cumhuriyet öÄŸretmeni yepyeni bir ülkenin ve milletin yapıcısı rolüyle ortaya çıktı.

            Milliyetçilik bütün millet fertlerinin kısa zamanda okuma-yazma öÄŸrenerek ortak kaynaklardan beslenmesini gerektiriyordu. Fakat bu arada iÅŸin içine baÅŸka bir fikir daha karışarak milli eÄŸitim faaliyetlerinin özellikle ilk tahsil seviyesinde yoÄŸunlaÅŸmasını hızlandırdı. Bu fikir iktisaden geri kalmış pek çok ülkenin uzun zaman kapıldığı ve bazılarının hâlâ kurtulamadığı bir heyecandır: “Yaygın bir ilk tahsil kalkınma için ÅŸarttır. Bir memlekette herkes okuma-yazma bildiÄŸi takdirde cehâlet yenilmiÅŸ olacaktır.” Nitekim okuma-yazma kampanyalarının bir adı da “cehaletle mücadele” kampanyasıdır. Ä°ÅŸte bu kalkınma manivelasının başında ilkokul öÄŸretmeni bulunduÄŸu için bizim eÄŸitim sistemimiz çok uzun yıllar boyunca umumî tahsil seferberliÄŸinin bir vasıtası olarak çalışmış, ilkokul öÄŸretmeni yetiÅŸtirme fikri diÄŸerlerinden öncelik almıştır. Bu fikrin âdeta tutku halini aldığı bir devirde “Köy Enstitüleri” denilen okulların açıldığını görüyoruz.

            Köy Enstitüleri bizde eÄŸitim, eÄŸitim, öÄŸretmen ve kalkınma anlayışı bakımından tipik olduÄŸu için üzerinde kısaca da olsa durmamız gerekiyor. Zamanın iktidarı bu okullara pek büyük bir ümit baÄŸlamıştı, çünkü buralardan yetiÅŸen çocukların köylere giderek inkılâbı sadece sözle deÄŸil, gerçek bir kalkınma ile kökleÅŸtirecekleri düÅŸünülüyordu. Enstitü mezunu öÄŸretmenler köylerde hem çocukları okutacaklar, hem köylüye çiftlik, hayvancılık, hatta yapı iÅŸlerinde hocalık ve rehberlik edeceklerdi. Bütün bunlar ÅŸehirlerdeki ortaokullar seviyesinde verilen bir tahsille saÄŸlanmış olacaktı. BaÅŸka bir deyiÅŸle, Köy Enstitüsü mezunu ÅŸimdi her biri en az lise çapında meslek okullarında yetiÅŸmiÅŸ teknisyenlerle yaptırdığımız iÅŸleri tek başına bilecek ve uygulayacaktı. Sonucun tam mânâsıyla bir fiyasko olduÄŸunu hepimiz biliyoruz. Enstitü mezunları örnek çiftçilik göstermeleri için kendilerine tahsis edilen tarlaları bile kullanamamış, onların yerine köylü bu toprağı iÅŸlemiÅŸti.

            Orta ve yüksek tahsil seviyesinde öÄŸretmen yetiÅŸtirme fikri geri plana atılmış olmakla birlikte, bu müesseselere öÄŸretmen veren okulların oldukça eski ve saÄŸlam geleneklere sahip oluÅŸu yüzünden, Türkiye’de özellikle orta öÄŸretim uzun yıllar kaliteli öÄŸretmen sıkıntısı çekmedi. Ortaokul ve lise sayısı oldukça azdı, bunlara öÄŸretmen yetiÅŸtiren okullar ise memleketin o zaman için kalburüstü personeli ile teçhiz edilmiÅŸti. Bugün geriye doÄŸru baktığımızda, o günlerin orta ve lise öÄŸretmenlerinde ÅŸimdi pek nadir rastlanan bir bilgi ve ÅŸahsiyet bütünlüÄŸünün mevcut olduÄŸunu pekiyi hatırlarız.

            Türkiye’de okullaÅŸmanın büyük bir hız kazandığı demokrasi döneminde bir yandan mevcut öÄŸretmen okullarının kapasitesi artırılmış, bir yandan yenileri açılarak artan öÄŸretmen ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır. Fakat öÄŸrenci sayısındaki artış ile öÄŸretmen sayısındaki artış aynı nispetlere göre olmadığından, ortaya çıkan dengesizlik ÅŸu iki neticeye yol açarak eÄŸitimi büyük bir çıkmaza sokmuÅŸtur: ÖÄŸretmen okulları mezunlarının kalitesinin düÅŸmesi ve öÄŸretmen açığının kapatılması için meslekten olmayan kimselerin istihdam edilmeleri. Bu arada Milli EÄŸitim Bakanlığı mânâsız bir kaprisle bu problemi büsbütün içinden çıkılmaz hale getirmiÅŸ, kendi okullarından yetiÅŸenlere öncelik tanıma gayretiyle üniversite mezunu öÄŸretmenlere uzun yıllar vazife vermemiÅŸtir. ÖÄŸretmenlik yapacakların pedogoji formasyonuna sahip olmaları ile ilgili son bir yönetmelik ise, üniversite mezunlarına öÄŸretmenlik yolunu fiilen kapatmış bulunuyor.

            Bugün öÄŸretmen meselesi özellikle iki açıdan büyük bir dert halindedir ki, bunlardan biri iktisadi, diÄŸeri bir zihniyet meselesi olarak karşımıza çıkıyor. Ä°ktisadi mesele öÄŸretmenlik mesleÄŸini itibarsız kılan ve öÄŸretmeni karnını doyuramaz hale getiren bir büyük deÄŸiÅŸme ile ortaya çıkmıştır. Türkiye’nin kalkınma hareketine geçmediÄŸi bir devirde devletten maaÅŸ alanlar oldukça refah içinde yaÅŸayan bir zümre teÅŸkil ediyorlardı ve öÄŸretmenler de bunlar arasındaydı. Ancak sabit gelirlilerin ağırlaÅŸan hayat ÅŸartlarıyla baÅŸ edemediÄŸi iktisadi deÄŸiÅŸme çağında öÄŸretmenler gitgide sefilleÅŸen memur kitlesinin başında yer almışlardı. Bu sefalet öÄŸretmenlik mesleÄŸini cazip olmaktan çıkardığı için, genellikle baÅŸka mesleklere ait tahsile imkân bulamayanların oraya dolmalarına yol açmaktadır. DiÄŸer taraftan, mesleÄŸe karşı hiçbir heves bırakmayan yoksulluk, öÄŸretmenlerde ancak isyankâr duyguları geliÅŸtirmiÅŸtir ki, bu hal Türkiye’de öÄŸretmenlerle birlikte okumuÅŸ kitlede rastlanan genel manzaranın bir numunesidir. Cemiyetin kıymet sisteminde tahsil ve öÄŸretmenlik çok yüksek bir yer iÅŸgal ederken, fiilen yaÅŸanan hayatta bunların hiçbir deÄŸer ifade etmeyiÅŸi elbette bir takım istenmeyen neticeler doÄŸuracaktı. Kaldı ki, kendi haline isyan edecek kadar tahsil görmüÅŸ olan, fakat bu hali layıkıyla yorumlayacak derecede bilgisi bulunmayan insanlar sadece yıkıcı tepkiler gösterebilirdi. Ä°ÅŸte Türkiye’yi baÅŸtanbaÅŸa kaplamış olan anarÅŸi ve terör atmosferine öÄŸretmen zümresinden hayli insanın çeÅŸitli derecelerde karışmış olmalarının baÅŸlıca sebebi budur.

            Ä°kinci mesele zihniyetle, yani Türkiye’yi idare eden elitlerin eÄŸitim ve kalkınma anlayışlarıyla ilgilidir ve birinciden daha önemlidir. Bütün problem, Türkiye’nin kalkınmasında neye ve kimlere öncelik verileceÄŸi noktasındaki anlayış farkından kaynaklanmaktadır. Türkiye az geliÅŸmiÅŸ bir ülkedir; dolayısıyla elindeki kaynaklar sınırlıdır ve sınırlı kaynakları en verimli yerlere yatırabilmek için bir tercih sıralaması yapmak zorundadır. Bu tercih ÅŸimdiye kadar hep umumî tahsil lehinde yapılmış, yani herkesin ilkokuldan geçmesi ve okur-yazar oranının yüzde yüze çıkarılmasıyla ülkenin kalkınacağı zannedilmiÅŸtir. Bu düÅŸünce öÄŸrenciye öncelik verilmesini, öÄŸretmen meselesinin geri planda bırakılmasını gerektirir. Hedef edinilen eÄŸitimi verebilmek için iyi yetiÅŸmiÅŸ insan gücüne ihtiyaç yoktur. Fakat ilk eÄŸitim bu anlayış sahiplerinin düÅŸünmediÄŸi kadar önemli bir iÅŸtir ve bu önemi dolayısıyla bütün ileri ülkelerde ilkokullara öÄŸretmen yetiÅŸtiren okullarda üniversite dengi bir eÄŸitim yapılır. Åžunu hemen belirtelim ki, ilkokul öÄŸretmeninin üniversite tahsili görmesi, ilkokul çocuÄŸuna yüksek seviyede bilgiler verilmesi için deÄŸildir. Tersine, ortada öÄŸretimden çok burada bir eÄŸitim meselesi vardır ve eÄŸitim meselesi vardır ve eÄŸitim bilgi aktarmaktan çok daha önemli, daha zor bir iÅŸtir.

            Bizde en az anlaşılan ve önem verilen öÄŸretmen, orta tahsil öÄŸretmeni olmuÅŸtur. Bütün kalkınmış ülkelerde orta öÄŸretimin iki gayesi ve iki sahası vardır. Birincisi meslek eÄŸitimi vermek ve doÄŸrudan doÄŸruya hayata atılacak insanları yetiÅŸtirmek, ikincisi ise yüksek tahsile öÄŸrenci hazırlamak. Mesleki eÄŸitimi teknik bilgi ve maharetler gerektirdiÄŸi için, bunlar öÄŸretecek olanların iyi birer teknisyen olmaları çok defa yeterlidir. Fakat yegâne gayesi yüksek tahsile öÄŸrenci hazırlamak olan liselerde öÄŸretmenlik yapanlar yüksek tahsilin mahiyetini ve problemlerini iyi bilen insanlar olarak yetiÅŸmek zorundadırlar. Tabir caizse, bunlar liselerde çalışan üniversite hocaları gibidirler. Türkiye’de yakın zamanlara kadar orta tahsilin bu fonksiyonları hiç gözetilmemiÅŸ ve ortaokul mezunluÄŸu, lise mezunluÄŸu gibi baÅŸlı başına tahsil kademeleri ortaya çıkmıştır.

            Orta öÄŸretime öÄŸretmen yetiÅŸtiren müesseseler eskiden ortaokul öÄŸretmeni ve lise öÄŸretmeni yetiÅŸtirenler diye ikiye ayrılıyor ve lise öÄŸretmenleri üniversiteden, ortaokul öÄŸretmenleri orta öÄŸretmen okullarından yetiÅŸiyordu. Uzun zamandır bu ayrım ortadan kalkmış ve lise öÄŸretmenleri çoÄŸunlukla eÄŸitim enstitülerinden alınır olmuÅŸ, ÅŸimdi ise üniversite çıkışlı öÄŸretmenlerin Milli EÄŸitim Bakanlığına ait okullarda çalışma imkânı tamamen kaldırılmış bulunuyor. Türkiye’de batılı ülkelerin standartlarına göre üniversite tahsilinin bile arzu edilen seviyenin çok altında bulunduÄŸu göz önünde tutulursa, eÄŸitim enstitülerinin üniversite hazırlığı için öÄŸretmenlik yapacak kimseleri yetiÅŸtirmekte ne önemli güçlüklerle karşı karşıya olduÄŸu tahmin edilebilir.

            Åžu halde Türkiye’deki maarif sistemi öÄŸretmeni hem maddi imkanlardan hem gerekli ölçüde bilgi ve görgüden mahrum bırakarak onu iki türlü yoksulluÄŸa itmektedir. Hele son yıllarda bir siyasi iktidarın ideolojik maksatlarla binlerce kiÅŸiyi üç ay içinde “hızla” öÄŸretmen yapıp lise ve ortaokullara göndermesi mevcut derdi tam bir felâket haline döndürmüÅŸtür.

            Hangi seviyede olursa olsun, öÄŸretimin niteliÄŸine baktığımız zaman eskiye nispetle hiç de yol almadığımız söylenemez. Medresenin asıl kusuru yaratıcı bilgiye kapalı kalması, kitabı veya hocayı deÄŸiÅŸmez otorite diye kabul etmesiydi. Bugün öÄŸretmenlerimizin, kendi yetiÅŸmelerinin kaçınılmaz bir sonucu olarak, aynı kısırlık içinde bulunduklarını görüyoruz. Bu kısırlık daha iÅŸin başında bir metot hatasından doÄŸuyor. ÖÄŸretmenin vazifesi öÄŸrencideki kabiliyeti ortaya çıkarmak ve onun iÅŸlenmesine yardımcı olmaktır. Bunu yapabilmek için öÄŸretmenin kabiliyetli ve yaratıcı olması ÅŸarttır. ÖÄŸretmen yetiÅŸtirilirken belli bilgileri öÄŸrenip aktaracak adamlar yetiÅŸtirilmesi hedef alınınca, yaratıcı kabiliyetler büyük ölçüde öldürülüyor demektir. ÖÄŸretmen kendinde olmayan bir ÅŸeyi baÅŸkasına veremez. EÄŸer o kendi tahsili içinde bilgiyi ÅŸahsen araÅŸtırıp ortaya çıkarmanın ne demek olduÄŸunu öÄŸrenmemiÅŸse, öÄŸrenci karşısında sadece spikerlik hizmeti yapar; nitekim spikerler baÅŸkasının hazırladığı metni kalabalığa aktarmaktan baÅŸka iÅŸ yapmazlar.

            ÖÄŸretmenin bu fonksiyonuna hiç dikkat edilmemesi yüzünden, meslek içi eÄŸitim de tamamıyla ihmal edilmiÅŸtir. Bir öÄŸretmen okulu bitirip mesleÄŸe atıldıktan sonra kendi konusunda meydana gelen deÄŸiÅŸmeleri ve yenilikleri hiçbir suretle takip etmez, ederse de bu onun ÅŸahsi ve ferdi gayretine baÄŸlı bir iÅŸtir. Özellikle insanı yetiÅŸtirecek uyarımların çok az olduÄŸu taÅŸra kasabalarında öÄŸretmenlerin hayatı okuldaki ders rutininin dışında ÅŸehir kulübünün oyun masalarında geçmektedir… Onu yeni kalmaya ve baÅŸkalarını da hep uyanık ve taze tutmaya yarayacak ne bir teÅŸvik ne de kontrol mekanizması mevcuttur.

            ÖÄŸretmen eÄŸitim sisteminin bir parçası olduÄŸuna göre, ancak sistemin bütünü içinde bir yeri ve yönü vardır. ÖÄŸretmeni deÄŸerlendirirken, onun baÄŸlı bulunduÄŸu sisteme ait standartları ve deÄŸerleri göz önünde tutmak zorundayız. Bu açıdan bakıldığında, acaba Türkiye’de milli eÄŸitimin temel prensipleri ve hedefleri nelerdir?  Bizim ülkemizde öÄŸretmenin çocuklarına neleri, hangi önem sırasına göre vermesi beklenmektedir? Nasıl bir insan tipinin veya tiplerinin yetiÅŸmesini istiyoruz? Bu insan tipi bizim hangi hedeflere ulaÅŸmamızda yardımcı olacaktır?

            Bu sorulara açıkça bir cevap verebileceÄŸimizi söyleyemeyiz. Eski eÄŸitimin belli deÄŸerleri vardı, çünkü o eÄŸitim kıymet sistemi bakımından istikrarlı bir cemiyeti temsil ediyordu. Türkiye, yıllardan beri devamlı bir deÄŸiÅŸme halindedir; klasik deÄŸerlerden vazgeçilmiÅŸ, fakat yeni cemiyetin hangi esaslara dayanacağı bir türlü belli olmamıştır. Meselâ medrese eÄŸitimi terkedilmiÅŸ, fakat o eÄŸitimin sadece muhtevası ve dayandığı otoriteler deÄŸiÅŸmiÅŸtir. Ä°lim dendiÄŸi zaman bundan ya skolâstik bilgiyi ya da geçen yüzyıldaki pozitivistlerin bilgi anlayışını anlıyoruz; öÄŸretilen ÅŸeylerin doÄŸruluk ölçüsü ise dayanılan otoritelerin itibar derecelerine baÄŸlı bulunuyor. Bu çaÄŸdışı bilgi ve hakikat anlayışı, gerek öÄŸretmen gerek öÄŸrenci kitlesinde dogmatik düÅŸüncenin modern örnekleri olan bir takım doktrinlerin kolayca yerleÅŸmesine yol açmıştır. Hür düÅŸünce denilince, bir düÅŸüncenin esareti adına öbürüne isyan etmek anlaşılmaktadır. DiÄŸer taraftan, eÄŸitimde kabiliyetlerin mi ortaya çıkarılacağı, yoksa eÅŸitliÄŸin mutlak bir deÄŸer olarak mı kabul edileceÄŸi belli deÄŸildir. Fakat muhakkak ki burada en tartışmalı konu “milli eÄŸitim” kavramının ifade ettiÄŸi deÄŸerlerin neler olduÄŸudur. Bu tabir kullanıldığına göre, Türk milleti için düÅŸünülen bir eÄŸitim söz konusudur. Acaba Türk milletine verilen eÄŸitimle onun milli deÄŸerlerini mi geliÅŸtireceÄŸiz, yoksa ona yeni deÄŸer sistemi mi aşılayacağız, yoksa her ikisinin bir karışımını mı düÅŸünüyoruz. Bu noktaların açıklığa kavuÅŸmaması yüzünden milli eÄŸitimin sık sık hükümet politikalarına göre yön deÄŸiÅŸtirdiÄŸine ÅŸahit oluyoruz. Bu kargaÅŸalık içinde Türk tarihinin milli eÄŸitime zararlı olduÄŸunu düÅŸünerek bütün okullardan Türk büyüklerinin resimlerini ve Türk tarihine ait levhaları kaldıran bakanlar bile görülmüÅŸtür.

            Bir ülkede milli eÄŸitimin esasları bir devlet politikası halinde tespit edilmedikçe, öÄŸretmen karanlık orman içinde yol bulmaya çalışan bir insan olmaktan kurtulamayacaktır. (Prof. Dr. Erol GÜNGÖR)

 

11- Fıkra

Fıkra kelimesi günümüzde iki anlamda kullanılmaktadır. Birincisi genellikle tanınmış bir insan, bir hayvan veya baÅŸka ÅŸeyler hakkında anlatılan bir ders, öÄŸüt vermeyi amaçlayan kısa nükteli hikâyeciklerdir. Eskiden bu küçük hikâyeciklere “kıssa” denirdi. “Kıssadan hisse kapmak” deyiminde de bu türe atıf vardır.

Fıkra kelimesinin burada iÅŸleyeceÄŸimiz ikinci anlamı ise günlük olayları veya toplumu ilgilendiren bir konu hakkında bir yazarın özel görüÅŸ ve düÅŸüncelerini anlattığı ciddî veya nükteli yazılara denir.

Fıkralar gazete ve dergilerde yayınlanırlar. Makaleye göre daha kolay yazılabildiÄŸi için gazeteciler ve yazarlar tarafından sıklıkla tercih edilen bir anlatım türüdür.

Bazen fıkra ile makale karıştırılmaktadır. O yüzden burada fıkra ile makale arasındaki temel farkları da belirtmekte yarar görüyoruz:

-Makalede konu hakkında okuyucuyu inandırma zorunluluğu varken fıkrada bu zorunluluk yoktur.

-Makale yazarı konu ile ilgili görüÅŸlerini ispatlayabilmek için ciddi bir araÅŸtırma, ön hazırlık döneminden geçmek mecburiyetindedir. Fıkrada ise buna gerek yoktur. Fıkrada her türlü örneÄŸe ve kiÅŸisel görüÅŸe yer verilebilir.

-Makaleler fikir yazısı oldukları için üslûp ciddi ve ağırbaÅŸlı olur. Hâlbuki fıkralarda üslûp daha samimidir. Makalelerde tercih edilmeyen devrik cümleler fıkralarda rahatlıkla kullanılabilir. Fıkra yazarı okuyucuyla konuÅŸuyormuÅŸ gibi yazar.

-Makale yazarı toplumun genelini ilgilendiren konu ve düÅŸünceleri ele alır. Fıkra yazarı ise daha basit günlük bir olayı veya güncel bir meseleyi yazısında kullanabilir.

-Makaleler fıkraya göre oldukça uzun yazılardır.

 

“Fıkra örneÄŸi:

YAVUZ’UN KULAÄžINDAKÄ° KÜPE N’OLA?

            Yavuz Selim Han ki, saltanatının her gününde ve sanki elli yaşında öleceÄŸini bilirmiÅŸ gibi, o sekiz senelik fırtınalı hayatı boyunca, dünyanın kendisine dar geleceÄŸinden ÅŸekvacıdır, o halde elbette haremde kalacak günü bile sayılı olmak gerekir. Tek bir oÄŸlu var… Daha sonra MuhteÅŸem veya Kanuni diye anılacak olan Süleyman… Hep ordusunun ve hep Anadolu ve Rumeli birliÄŸinin peÅŸinde.

            Peki, ama bu alabildiÄŸine erkek görünümlü cihan hükümdarının kulağındaki küpe ne ola? Yavuz ki, oÄŸlu ÅŸehzade Süleyman’ın giyim kuÅŸam ve şıklığa düÅŸkünlüÄŸünden ÅŸikâyetçidir… Yavuz ki, devlet hazinesinin üzerindeki titizliÄŸini, bugün Topkapı Müzesi’nde hazine dairesinin her akÅŸam kilitleniÅŸinde yaÅŸanan ve daha hâlâ dile gelen emirlere zincirlemiÅŸtir. Öyleyse, halk tarafından süs eÅŸyası olarak bilinen küpenin devletten baÅŸka meÅŸgalesi olmayan bu hükümdarın kulağında iÅŸi ne?

            Bu suali sormamızın sebebini az sonra söylemek isteriz.

Ä°SMAÄ°L SAFEVÎ ADINDA BÄ°R BÜYÜK TÜRK

            468 yıl geçmiÅŸ aradan… 1514 yılında, Osmanlı, Anadolu Yarımadası’nda yeni yeni birliÄŸini perçinliyor. Yavuz’un emeli, Anadolu hâkimiyetini saÄŸlamak için, doÄŸusundaki Ä°ran devletini, daha doÄŸuya itip bir noktada durdurmak. Ne var ki, o Ä°ran tahtında bir baÅŸka büyük Türk var: Ä°smail Safevi. Su katılmamış Türk. Onun niyeti bir baÅŸka. Kendisi Åžii… Ä°ster ki, kendi hâkimiyetini Batı Anadolu’ya kadar uzatsın. Sonra Mısır’a ve bütün Arap Yarımadası’na hâkim olsun. Mezhep farklılığı vesile. Gaye siyasî… Ä°ran’daki Türk hanedanının başı da bir Ä°slam âlemi hâkimiyetinin peÅŸinde. Bugün Ä°ran’da, inanışını fütuhat ihtirasına boÅŸ yere yelken yapmak isteyen Humeyni gibi… Ne var ki, Ä°smail Safevi devletleri dize getirmiÅŸ, tahtlar yıkıp üzerinde hak sahibi olmuÅŸ bir büyük hükümdar. Yavuz DoÄŸu Anadolu’da birlik istiyor. Safevî Åžahı, Batı Anadolu rüyasını soluklanmada. Ve savaÅŸ mukadder hâle gelir. Çaresi yok vuruÅŸacaklardır.

            Ä°smail Safevî ile Yavuz’un orduları baÅŸtan aÅŸağı Türk çocuklarından kurulu. Yabancılar pek az. Åžah Ä°smail’inkiler Alevî… Osmanlı ordusu da Hacı BektaÅŸ-ı Velî gibi ulular ulusu bir ermiÅŸin, mânevî evlatları. Hemen hemen yüzde doksanı BektaÅŸî, yani Alevî…

            Yalnız Yavuz’un iki sıkıntısı var. Birisi, doÄŸuya yürüdükçe Ä°smail Safevî’nin geri çekilip savaşı kabul etmemesi. Yeniçeriler, boÅŸuna zaman kaybından ÅŸikâyetçi. Öyle ki bir gece Yavuz’un çadırına bile kurÅŸun sıkarlar.

            Ä°kinci sıkıntı bir baÅŸka… Hem Ä°smail Safevî hem Yavuz, devrinin büyük ÅŸairlerinden. Ne var ki Türk devleti hükümdarının sadece Acemce yazmasına karşılık, Ä°ran devletinin başı Ä°smail Safevî, imrenilecek güzellikte ve bugün anlaşılacak mükemmellikte bir Türkçe ile yazıyor. Yavuz Selim, ordusunun kendisine karşı çıkması kadar, karşısındaki Åžah Ä°smail’in dudaklarından serpilen Türkçe beyitlerini kendi mezheplerinden olan Osmanlı askerini alevlemesinden de ÅŸüpheli. Ä°ÅŸte o zaman, bu küpe meydana çıkar ve Yavuz’un kulağında görülür.

ESKÄ° BÄ°R TÜRK Ä°NANIÅžI

            YeÅŸim taşı, Türk kavimlerinin bir Asya inancı. Bereketin iÅŸareti. Efsanelerin anlattığına göre, Çinli prensesin vuslatı uÄŸruna, o koskoca “yeÅŸim taşı” çekik gözlülere devredildikten sonra baÅŸlayan uÄŸursuzluk ve kuraklık neticesinde, Türk boyları batıya doÄŸru yola çıkmışlar. Önce Horasan’a kadar gelinmiÅŸ. Oradan yola çıkan Hacı BektaÅŸ-ı Velî, Horasan erlerinin en ulusu olarak, bugün Hacı BektaÅŸ denen Suluca Karahöyük’e konak vermiÅŸ. Sembolü, boynundaki yeÅŸim taşıdır. Hiç deÄŸilse, Asya’daki bereketin bir parçasını getirmiÅŸiz Anadolu’ya. YeÅŸim taşı ise BektaÅŸî ve Alevîlerin kutsal taşı olmuÅŸ zamanla. Yavuz, yukarıda anlattığımız ikili korkusunu yenebilmek için kendi mezhep inanışından olmayan askerlerine, mezhep farklılığının bir mânâ ifade etmediÄŸini anlatmak maksadıyla kulağına takmış o küpeyi…

                                                                       Ä°lhan BARDAKÇI”   

11-Sohbet (SöyleÅŸi)

Yazarın herhangi bir konu üzerinde okuyucuyla konuyormuÅŸ gibi samimi bir üslûpla yazdıkları kısa gazete ve dergi yazılarına sohbet denir.

Sohbetin en belirgin özelliÄŸi samimi ve sıcak anlatımıdır. Sohbet her konuda yazılabilir. ÇoÄŸunlukla toplumun geniÅŸ bir kesimini ilgilendiren güncel konular veya meseleler sohbetin konusudur.

Sohbetlerde de makalede uygulanan içerik planı uygulanır. Ancak sohbet yazıları, okuyucuyu sıkmamak için kısa kesilir.

Sohbetlerde karşılıklı konuÅŸma havasının yakalanabilmesi için dil ve üslûba dikkat edilmelidir. Dil, konuÅŸma diline yakın, akıcı ve açık olmalıdır. Sohbetlerde, konuyu renklendirecek nükteli sözlerden veya özlü sözlerden, atasözlerinden örnekler verilebilir. Sohbetlerde aşırıya kaçmamak ÅŸartıyla devrik cümleler de kullanılabilir.

 

“Sohbet örneÄŸi:

                                               ÜMÄ°T DÜNYASI

            Gün olur insan saÄŸlığını kaybedebilir. SaÄŸlığı kaybetmek ehemmiyetsiz bir ÅŸey olmamakla beraber bazen tedbirsizlikler yüzünden, bazen de bütün tedbirlerimize raÄŸmen saÄŸlığımızı da kaybettiÄŸimiz oluyor. Ama onu da elde etmemiz mümkündür. Yeter ki bir ÅŸeyimizi, ümidimizi kaybetmemiÅŸ olalım.

            Ä°ÅŸte dünyada, bu fâni dünyada misafir olarak kaldığımız sürece kaybetmememiz gereken, hep saklamamız, ruhumuzun bir köÅŸesinde kendisine ufacık bile olsa her zaman bir yer ayırmamız gereken tek ÅŸey bu ümittir. Ä°nsanoÄŸlunun kaybettiÄŸi birçok ÅŸeyli, bu arada parayı, mevkiyi, saÄŸlığı ancak ümidini kaybetmemiÅŸ ise yeniden bulabilir. Onu kaybetti mi paranın da, mevkinin de, saÄŸlığın da yerine gelmesine imkân yoktur. Hatta –daha ileri giderek söylemekte bir sakınca görmüyorum - Ümidini kaybeden insanın artık hayatta kalmasının pek deÄŸerli bir manası yoktur.

            Zaten ümidi olmayan insan onu bile kolay kolay koruyamaz.

                                                                                             Åževket Rado”

12- Deneme

Herhangi bir konu üzerinde, yazarın kesin yargılara varmadan, kendine özgü görüÅŸ ve düÅŸüncelerini açıkladığı fikir yazılarına “deneme” denir.

Deneme adından da anlaşılacağı gibi ele alınan konu ile ilgili yapılan yazı denemesidir. Genellikle, sanat, bilim, edebiyat, kültür ve düÅŸünce konularında yazılır.

Denemeyi makale, fıkra, sohbet, eleÅŸtiri gibi diÄŸer yazılı türlerden ayıran temel özellikler ÅŸunlardır:

-Denemede duygu deÄŸil, düÅŸünce esastır.

-Deneme bir araÅŸtırma ve inceleme sonucu ortaya çıkar. Konular fıkra ve sohbette olduÄŸu gibi yüzeysel deÄŸil derinlemesine incelenir. Bu nedenle deneme yazarının derin bir birikime ve kültüre sahip olması gerekir.

-Denemelerde yazar kendisiyle, okuyucusuyla tartışır. Ä°ÅŸlediÄŸi konuyla ilgili çeÅŸitli düÅŸünceleri, kendi görüÅŸ ve yorumunu da katarak ifade edebilir.

-Toplumu yakından ilgilendiren konulara yeni bir bakış açısı getirilmeye çalışılır.

-Denemelerin dili fıkra ve sohbetin dili gibi samimi ve senli benlidir.

Denemeler gazete ver dergilerde yazılabileceği gibi yazılı bir kitap halinde toplu olarak yayınlanmış denemeler de vardır.

Bu türün en önemli temsilcileri, Batı edebiyatında; Montaigne, Bacon, Andre Gide ve Alain, Bizde ise Nurullah Ataç, Suat Kemal Yetkin, Mehmet Kaplan ve Ä°skender Pala.

 

“Deneme örneÄŸi:

                                    SEVGÄ° NEYDÄ°?!..

                                     Sevgilerinin üstünden baharlar ve kışlar geçenlere!

           

            Hatırlayanınız var mı, sevgi neydi?

            Ä°lk sevgi sözcüÄŸünü, ilk kıpırdanışını yüreÄŸinin hatırlayanımız var mı? Ä°lk hüznümüzün adını sevgi koyabiliyor muyuz ÅŸimdi geriye dönüp baktığımızda? Derunî coÄŸrafyamızı kaplayan zifirî bulutların ve üzerimize örtülen maddeci felsefenin ağırlığına ne zaman baÅŸkaldırmıştı sevgilerimiz, hatırlayanınız var mı? Ne zaman sevgilerimiz paralarımızdan önce tartılırdı; ya ne zaman pazar eyledik sevgilerimizi, biliyor musunuz? En son ne zaman bir sevgiyi söylemiÅŸtik bir sevgiliye?!.. Her gün bir parçamızı daha tüketen teknoloji çağında sevgiye en son ne zaman yürekten bir merhaba demiÅŸtik, hatırlayanınız var mı? Hatırlıyor musunuz, sevgi neydi?

            Üzüm henüz yaratılmamışken insanları sarhoÅŸ eden o muydu acep?!.. O muydu canından ve cihandan geçiren sahipkıranları?. Binyıllar ve binlerce yıllar boyunca pervaneyi ateÅŸe düÅŸüren, bülbülü ÅŸeydalandıran o muydu? Neydi sevgi?!..

            Sevgi bir bakış, bir gülüÅŸ müydü bazen; bir akış, bir koÅŸuÅŸ muydu?. Sevgi gönül kumaşında bir nakış mıydı?!..

            Hatırlayan var mı sevgi neydi? Leyla’ların, Åžirin’lerin, Aslı’ların nazı mıydı o; yoksa Mecnun’ların, Ferhat’ların, Kerem’lerin niyazı mı? Hangisinde belirmiÅŸti ilk kıvılcımı sevginin? Neydi sevgi?!..

            Açıkken göz bebeÄŸimize yerleÅŸen de, göz yumduÄŸumuzda gönlümüze sızan sevgi deÄŸil miydi bir vakitler? Bir dudağın kıpırdanışından yanağımıza akseden pembelikler, utanmalar sevgi deÄŸil miydi yoksa? En son ne zaman kızarmıştı yanağımız, hatırlayanınız var mı? Uykumuzu en son ne zaman terk etmiÅŸtik sevgiyi düÅŸünmek adına? En son sevgi ÅŸiirini hangi gecede okumuÅŸtuk?

            Sahi, neydi sevgi? Bir çuhayı ipek görebilmek miydi; toprağı amber niyetine koklamak mı? Sureti sirete, razı cevhere, bedeni ruhu köle eylemek miydi sevgi? Sevgi bir iyilik miydi, ÅŸefkatli bir cümlecik mi Neydi sevgi, dış mıydı, yoksa iç mi; zahir miydi yahut batın mı; kalıp mıydı, ya ki can mı? Var olmak mı, varlıktan geçmek mi? Dünyaya gülmeye mi gelmiÅŸtik, aÄŸlamaya mı; ölüyor muyuz, yoksa doÄŸuyor mu? Sevgi neydi?!..

            Unuttuk, acep neydi sevgi? Bir yetimin başını okÅŸarken dimağımıza yerleÅŸen tat mıydı o? Bir bebeÄŸin süt kokulu tenindeki suç çiçeÄŸi miydi? Sabah evden çıkarken özlemeye baÅŸladığımız bir ses miydi? Hatırlayanınız var mı, sevgi neydi?

            Sevgi bir sigara dumanında, bir tren düdüÄŸünde, bir dalganın en son hışırtısında ve bir turnanın kanadında mı kalmıştı? Sevgi Medine’de, Semerkant’a, sevgi BaÄŸdat’ta, Endülüs’te, ta caddelerde, sokaklarda, evlerde, kapıların tokmaklarında çınlar durur muydu eskiden? Ya neden ÅŸimdi Ayasofya’da pitoresk, Divanyolu’nda kaldırım taşı, Ankara’da ittifak, YeÅŸil Kubbe’de Mevlana, Erciyes’te kar, Fırat’ta bir içim su olup girmiyor dünyamıza? Neden nefesimiz daralıyor hummalı inatlarımız, kallavi benliklerimiz yüzünden? Neden gönül yuvalarımıza kuzgunlar pikeleniyor da nesillerimiz sersefil ve derbeder?!.. Sevginin koynunda büyüttüÄŸümüz nazeninlere nazı enin ile mi unutturdular, semenderlerimiz ateÅŸte niçin yanmaktalar? Soralım ta içimize; neydi sevgi?

            Sevgi neydi sahi? Bir mektubun ilk satırı mıydı, bir telefondaki ilk ses mi? Ä°nsanı mutlu eden o ilk satır mıydı defalarca okunan, yoksa ilk satır arayışları mı tekrar be tekrarlanan? Telefondaki bir ses insanın bir ömrünü doldursa mı sevgiydi gerçekten, yoksa yeni sesler duymaya hiç yetmeyecek ömürlerin arayışlarımı?

            Sevgi bir acıydı herhalde, bir kederdi, kâh hüzünle, kâh mutlulukla hatırlanan. Belki de sabırdı sevgi, affetmekti, gelecek günler adına. Sevgi sınanmaktı adl-i ilahi’de ve sınavı geçmekti ercesine. Sevgi bir tevbeydi, nasup kisvesinde; bir diriliÅŸti nefsi öldürerek. Sevgi bir iyi ad bırakmaktı fena yurdunda. Ömür geçer de ad kalır…

                                               ***

Sevgi: Ä°ki hece.

Sevgi, sevmek kelimesinden türetilen bütün öteki kelimelerin en güzeli.

Derin uykulara dalmadan önce ilk soru: Sevgilerinizi en son ne zaman hatırlamıştınız ve sevgiyi hak edenleri en son ne zaman?!..

Bir soru daha: Sevgileriniz yalan mıydı yoksa?!..

Ve son soru: Çorak vadilere yönelmiÅŸse sevgilerimiz, çevremizi kandırmıyorsa sulara, içimizden akan Nil olsa ne?!..

                                                                Kitâb-ı AÅŸk – Ä°SKENDER PALA”

13-EleÅŸtiri (Tenkit)

Herhangi bir sanat eseri veya sanatçı üzerinde olumlu veya olumsuz düÅŸüncelerin ortaya konulduÄŸu, bunların deÄŸerleri üzerinde görüÅŸ bildirdiÄŸi ve yargıya varıldığı yazılara eleÅŸtiri (tenkit) denir.

KiÅŸinin kendini eleÅŸtirdiÄŸi yazılara “öz eleÅŸtiri-otokritik” adı verilir. EleÅŸtiri yazarlara ise “eleÅŸtirmen”, “mündekid”, “eleÅŸtirici” vb. adları verilir.

EleÅŸtiride amaç, eser veya yazarda görülen eksiklikleri ortaya koyup olumlu anlamda katkı saÄŸlamaktır. Bu yüzden eleÅŸtirmek konusuna olumlu yaklaÅŸmalı, kırıcı, yıkıcı eleÅŸtirilerden uzak durmalıdır. EleÅŸtirmen, beÄŸendiÄŸi veya beÄŸenmediÄŸi bir konuyu kendisi yeniden yazmaz. Konunun iyi veya kötü yanlarını ortaya koyarak konu ile ilgili topluma kılavuzluk eder.

EleÅŸtirmenin derin bir kültür sahibi olması gerekir. EleÅŸtirilen bir kitapsa eserin ne zaman, hangi ÅŸartlar altında yazıldığı, yazarının dil ve üslûbunun ne olduÄŸu, yazarının ruh hali dikkate alınmalı, buna göre yargılara varılmalıdır.

EleÅŸtirilen bir sanatçı ise sanatçının eksik yönleriyle beraber, kendine özgü (orijinal) yönleri de belirtilerek sanatçının geliÅŸimine katkı saÄŸlanır.

EleÅŸtiri yazısının içerik planı makalenin planı gibidir.

GiriÅŸ bölümünde eserin özü ortaya konulur. Eserde hangi sanat anlayışının hâkim olduÄŸu, nerede, ne zaman, nasıl yazıldığı söylenerek benzerleriyle kıyaslanır.

GeliÅŸme bölümünde eser hakkındaki olumlu veya olumsuz yargılar ve bu yargıların dayandığı sebepler ortaya konur. Her yargı ayrı bir paragrafta iÅŸlenir.

Sonuç bölümünde ise eser (veya yazar) hakkındaki yargı açık ve kesin ifadelerle belirtilir.

“EleÅŸtiri örneÄŸi:

GERÇEK HAYALÄ° AÅžTI

            Mehmet Çınarlı, bugünkü ÅŸairler arasında aruzu, taklide düÅŸmeden, baÅŸarıyla kullanan birkaç ÅŸairden biridir. Yeni ÅŸairlerden çoÄŸu, belki kullanılması zor olduÄŸu, belki hoÅŸlarına gitmediÄŸi için, Türk ÅŸairlerinin bin yıldan beri binlerce güzel mısra söyledikleri bu vezni bırakmışlardır. Fakat Yahya Kemal, Ahmet HaÅŸim ve daha baÅŸka örnekler gösteriyor ki, aruzla ebedî ÅŸiirler söylemek mümkündür.

Yahya Kemal’den sonra aruzu kullananların en mühim meselesi, günlük dili ona uydurmak olmuÅŸtur. Bu bir sabır meselesidir. Yahya Kemal, mısralarını kolayca kapamamak için yıllarca beklemiÅŸtir. Çınarlı, kanaatime göre, biraz sabırsız olmakla beraber, yine de Türkçeyi billurlaÅŸtıran güzel mısralar söylemiÅŸtir.

Çınarlı’nın ele aldığı konular, umumiyetle ÅŸahsî hayat tecrübeleri, saadet anları, üzüntüleri, hayal kırıklıkları, isyanlarıdır. Onu, herhangi bir ideolojinin basmakalıp ifadesine düÅŸmediÄŸinden dolayı tebrik ederim. Yalnız hayat tecrübelerini iÅŸlerken, derinleÅŸtirmesini isterdim. Hayat tecrübeleri, derin bir hayat felsefesi haline gelmeyince sığ kalıyor. O zaman tek kurtuluÅŸ yolu orijinal hayaller yaratmaktır. Orijinal hayaller, bazen duygu ve düÅŸünceye büyük bir derinlik ve ihtiÅŸam verir. Çınarlı, bazı mısralarında bu sınıra yaklaÅŸmıştır. Kitaba baÅŸlığını veren “Gerçek Hayali AÅŸtı” ÅŸiirindeki ÅŸu mısralar dil, ahenk, duygu ve hayal bakımından güzel örneklerdir.

            Gerçek hayali aÅŸtı, ufuklar uzak deÄŸil.

            En olmaz isteklere uzanmak yasak deÄŸil.

           

            Uçuyor rüzgâr gibi altımdaki küheylan,

            Ne kadar dizginlesem yavaÅŸlayacak deÄŸil.

Bunlardan sonra gelen beyitlerde aynı ölçü, duygu ve hayal ahengini bulamadım.

            Buzların soÄŸuÄŸu yok, alevler sıcak deÄŸil.

Mısrasında gerçek hayali deÄŸil, hayal gerçeÄŸi aşıyor. Ben mübalaÄŸanın bu türlüsünden hoÅŸlanmıyorum.

Tabiatı bozmayan bir dekor içinde geliÅŸtirilen ÅŸiirler daha güzeldir. “YaÄŸmur” ve “YaÄŸmur Altında” baÅŸlıklı ÅŸiirlerde bunu gördüm. Çınarlı diÄŸer ÅŸiirlerinde münferit olarak güzel beyitler söylemekle beraber, umumiyetle kafiyeye esir oluyor. Bu, bence bir zaaftır. Åžair vezin gibi, kafiyelerin de esiri deÄŸil, efendisi olmalıdır. “Bu Yılbaşı” ÅŸiirinin üç beytine diyecek hiçbir ÅŸey yoktur. Fakat bunlardan sonra gelen iki beyit “doldurma” hissini veriyor.

“Yılbaşı DüÅŸüncesi” benim zevkime göre kitabın en güzel parçasıdır. Burada çeÅŸitli duygular ve gerçekler bir araya gelerek ÅŸiire, ötekilerde pek bulunmayan bir derinlik ve zenginlik veriyor. Åžiirin bütününe uyan sonuncu beyitteki sembolik ifade, Yahya Kemal’in ÅŸiirleri ile aynı seviyede bir mükemmeliyete haiz. Bu güzellik, öyle sanıyorum ki, içinde yaÅŸanılan gerçeÄŸin sembol haline gelmesinden doÄŸuyor.

Çınarlı, ideolojik bir düÅŸünce ağına düÅŸmeden, bazı sosyal durumlar karşısındaki duygularını da ifade ediyor. “Åžikayet”, “Tedirginlik”, “Onlar” baÅŸlıklı ÅŸiirleri bu cinsten. GizlenilmiÅŸ derin bir hiddeti ifade eden “Onlar” ÅŸiirini çok sevdim.

“Kuzey Kıyılarında”, “Uzakta Kaldı”, “Amasra’dan Mısralar”da ÅŸair, sevdiÄŸi ve içinde yaÅŸadığı yerlere ait hatıra ve intibalarını anlatıyor. Bugünün büyük ÅŸairlerinde yaÅŸayan ÅŸairleri, tabiatın varlığını umumiyetle hissetmiyorlar. Ancak tatilde uzakta bir yere gittikleri vakit, kendilerini aÅŸan bir âlemle karşılaşıyorlar. Bu, onlar için adeta bir keÅŸif oluyor.

Çınarlı, tatil aylarına has olan bu saadeti kuvvetle hissediyor. “Uzakta Kaldı” ÅŸiirinde bunun özlemi var.

Burada Çınarlı’nın bütün ÅŸiirlerini ayrı ayrı tahlil etmeye ve deÄŸerlendirmeye imkân yok. Onlar hakkındaki umumî görüÅŸümü ÅŸöyle özetleyebilirim: Çınarlı aruzu ve dili büyük baÅŸarıyla kullanan bir ÅŸair. Dar olsa da kendine has bir dünyası var. Sade, çıplak mısralarıyla gerçeÄŸi veya sembolü bulduÄŸu ÅŸiirlerinde, büyük ve gerçek ÅŸiire yaklaşıyor. Yalnız birçok ÅŸiirinde bütüne, kompozisyona fazla ehemmiyet vermiyor. “Yılbaşı DüÅŸüncesi”nde olduÄŸu gibi, varlığın çeÅŸitli tabakalarına ait çeÅŸitli unsurları birleÅŸtiren zengin muhtevalı ÅŸiirler yazdığı zaman sanatının en yüksek noktasına ulaşıyor.                                              

                                                                       Mehmet Kaplan” 

14-Ä°nceleme (Tahlil)

Bir sanat eserini, bir sanatçıyı veya bir makaleyi en ince ayrıntılarına kadar anlatan, tanıtan yazılara inceleme (tahlil) denir. 

            “Edebiyat, ilim, fen ve sanat kollarından biri ile ilgili tek ve belirli bir konu etrafında yazılan incelemelere ise “monografi” adı verilir.”[3]

            Fıkra, makale, sohbet, deneme gibi fikir yazıları veya roman, hikâye, tiyatro gibi olay esaslı yazılarla ilgili inceleme yapılacağı zaman metin bütün boyutlarıyla kavranmalıdır. Bunun için metnin konusu, ana fikir ve yardımcı fikirleri, sanat anlayışı, dil ve anlatım özellikleri metinde tespit edilmeli, yazı bunlardan hareket edilerek geliÅŸtirilmelidir. Bunları yaparken, yazarı benzerlerinden ayıran orijinal yanlarıyla tanımak ve tanıtmak, yazarın özel duygu ve düÅŸüncelerini yakalamak amaçlanır.

            Ä°nceleme türündeki eserler kiÅŸinin edebiyat zevkini güçlendirecek, bir eserin veya sanatçının nasıl deÄŸerlendirilmesi gerektiÄŸini öÄŸretir. Böylece özellikle okuma etkinliklerinde iyi-kötü eser, iyi-kötü yazar ayrımı yapılabilir.

            Metin incelemeleri ülkemizde henüz yeni yapılan bir türdür. Metin incelemeleri Prof. Dr. Fuat Köprülü ile baÅŸlamıştır. Bunu takiben de Prof. Dr. Ali Nihat Tarlan, Prof. Dr. Ahmet Hamdi Tanpınar ve Prof. Dr. Mehmet Kaplan’ın bu türden eserleri ortaya çıkmıştır. Bunlardan Mehmet Kaplan’ın iki ciltlik “Åžiir Tahlilleri” adlı kitabı sahasının en önemli ve kıymetli kaynak eseridir.

“Tahlil ÖrneÄŸi

                              BAYRAK

Ey mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü…

Kız kardeÅŸimin gelinliÄŸi, ÅŸehidimin son örtüsü,

Işık ışık, dalga dalga bayrağım,

Senin destanını okudum, senin destanını yazacağım.

 

Sana benim gözümle bakmayanın

Mezarını kazacağım.

Seni selâmlamadan uçan kuÅŸun

Yuvasını bozacağım.

 

Dalgalandığın yerde ne korku, ne keder…

Gölgende bana da, bana da yer ver!

Sabah olmasın, günler doÄŸmasın ne çıkar:

Yurda ay-yıldızın ışığı yeter.

 

SavaÅŸ bizi karlı daÄŸlara götürdüÄŸü gün

Kızıllığında ısındık;

DaÄŸlardan çöllere düÅŸürdüÄŸü gün

Gölgene sığındık.

 

Ey ÅŸimdi süzgün, rüzgârlarda dalgalı;

Barışın güvercini, savaşın kartalı…

Yüksek yerlerde açan çiçeÄŸim;

Senin altında doğdum,

Senin dibinde öleceÄŸim.

 

Tarihim, ÅŸerefim, ÅŸiirim, her ÅŸeyim;

Yeryüzünde yer beÄŸen:

Nereye dikilmek istersen,

Söyle, seni oraya dikeyim!

                              ARÄ°F NÄ°HAT ASYA

 

BAYRAK

 

“Bayrak” ÅŸiiri milli bir sembol olan bayrağı yücelten bir ÅŸiirdir. Burada bayrak “sen” diye, kendisine hitap edilen ve sevilen bir varlık olarak tasavvur olunmuÅŸtur. Åžiirde bayrak (sen) ile sıkı münasebette bulunan baÅŸka bir varlık vardır, o da ÅŸâirin kendisidir (ben). Åžiir bütünü ile ÅŸâir ile bayrak (ben ile sen) arasındaki derin baÄŸlılık duygusunu ifade etmektedir.

Bu iki varlık arasındaki baÄŸ, ÅŸiirin temel unsurlarını teÅŸkil eden ses, hayal, yapı ve mânâ tabakalarında kendisini gösteren çeÅŸitli tezahürlere meydan vermektedir.

Umumiyetle mısra baÅŸlarında aralıklı olarak kullanılan “senin, sana, seni” beÅŸinci parçada arka arkaya iki kere tekrarlanan “senin” kelimeleri, sadece mânâ bakımından deÄŸil, ses bakımından da mühimdir. Kulak, aynı kelimelerin kısa aralıklarla veya arka arkaya tekrarlanmasından doÄŸan sesi kuvvetle hissetmektedir.

Åžiire hitabet tonunu veren, bayraÄŸa, “sen” diye hitap edilmesi ve sevgili bir varlığı temsil eden bu kelimenin sık sık tekrarlanmasıdır. Mısra baÅŸlarında “sen” kelimesinin ilk (s) sesine uyan “sabah, söyle” kelimeleri âdeta eski Türk ÅŸiirlerinde görülen mısra başı aliterasyonunu vücuda getirmektedir. “Sen” kelimesinin mısra baÅŸlarında tek başına duyulmasına karşılık, ÅŸiirin ikinci mühim unsurunu teÅŸkil eden “ben”, mısra sonlarında çekimli fiillerin sonunda veya mülkiyet eki olarak gözükmektedir.: “Bayrağım, yazacağım, kazacağım, bozacağım, çiçeÄŸim, doÄŸdum, öleceÄŸim, her ÅŸeyim, dikeyim”. Aralıklı olarak kullanılan bu kelimeler, tam veya yarım kafiye teÅŸkil etmektedir.

Åžiir boyunca, mısra sonlarında aralıklı olarak tekrarlanan bu benzer kelimelerin yanı sıra, kendi aralarında kafiye veya yarım kafiye teÅŸkil eden baÅŸka kelimeler de vardır: Süsü, örtüsü, bakmayanın, kuÅŸun, keder, ver, çıkar, yeter, götürdüÄŸü gün, düÅŸürdüÄŸü gün, ısındık, sığındık v.b.

Bazı parçalarda, mısra içlerinde yan yana veya arka arkaya ses bakımından birbirine benzeyen kelimelerin tekrarı da ÅŸiirin musikisini artırmaktadır:

Işık ışık, dalga dalga bayrağım,

 

Gölgende bana da, bana da yer ver!

Sabah olmasın, günler doÄŸmasın ne çıkar:

 

Tarihim, ÅŸerefim, ÅŸiirim, her ÅŸeyim;

Ä°ÅŸaret edilen örnekler gösteriyor ki Arif Nihat Asya, ÅŸiirinde ahenge büyük ehemmiyet vermiÅŸtir.  Bilhassa hitabet ÅŸiirlerinde, hatta nesir parçalarında, ses ve kelime tekrarlarına sık sık rastlanılır. Bunun sebebi bu nevi eserlerin kalabalık karşısında yüksek sesle okunmasıdır. Åžiir ve hitabet sanatlarında dil musikisi mânâ kadar önemlidir.

Ä°leride de belirtileceÄŸi üzere “Bayrak” ÅŸiirinde hür, serbest bir hava vardır. Bu serbestlik, ÅŸiirin kafiye tarzına olduÄŸu kadar, veznine de tesir etmiÅŸtir. Burada mısraların uzunlukları, hece sayıları, klasik ÅŸiirde olduÄŸu gibi aynı ölçüde deÄŸildir. Birinci parçanın mısralarında hece sayısı ÅŸöyledir: 13.17.11.19. Bunlardan üçüncü mısra 4+4+3 lü koÅŸma veznine uyuyor. Dördüncü mısraı teÅŸkil eden iki cümle 9+10 hecelidir. DiÄŸer parçalarda da mısraların hece sayıları deÄŸiÅŸiktir. Åžiirde baÅŸarılı olarak kullanılan bu serbest vezin, bayrağın dalgalanışına ve ÅŸairin hareketli ruh haline uyuyor.

Åžiire muhteva ve üslup bakımından bayrağın uyandırdığı hayaller ve çaÄŸrışımlar hâkimdir. Bayrak, ÅŸiir boyunca telkin ettiÄŸi duygu ve mânâyı belirten deÄŸiÅŸik ÅŸeylere benzetilmiÅŸtir. Bayrak “mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü”, “kız kardeÅŸimin gelinliÄŸi”, “barışın güvercini”, “savaşın kartalı”, “yüksek yerlerde açan çiçek”tir.

Bu hayaller tesadüfî deÄŸil ÅŸiire hâkim olan “güzelleÅŸtirme” ve “yüceltme” duygularına baÄŸlıdır. Åžair hayallerini umumiyetle tabiattan almaktadır.

Bayrağın ÅŸairde uyandırdığı hayal ve çaÄŸrışımlardan doÄŸan bu dağınık tabiat unsurları, ÅŸiirde tıpkı dil musikîsi gibi, duyguyu kuvvetlendiren bir fon teÅŸkil etmektedir. Fakat bu unsurlar mânâ bakımından da mühim bir rol oynamakta, aslında sosyal bir sembol olan Bayrak ile kozmik âlem arasında bir münasebet kurmaktadır. Burada ay-yıldızlı Türk bayrağının bizzat kozmik bir mânâ taşımasının büyük ehemmiyeti vardır.

Türk bayrağının kızıl rengi ile ay ve yıldız, ÅŸairin muhayyilesine derin surette tesir etmiÅŸtir.

Birinci mısrada bayrak sadece “mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü”dür. Üçüncü parçanın son mısraında bayraktaki ay-yıldız dış âlemden ayrı, kendi kendine yeten bir dünya teÅŸkil eder:

Sabah olmasın, günler doÄŸmasın ne çıkar:

Yurda ay-yıldızın ışığı yeter.

Burada bir sembolün esas konusundan koparak nasıl dış âlemin yerine geçen mutlak bir kıymet haline geldiÄŸini görüyoruz. Yüceltme duygusu ÅŸairi, tabiatı aÅŸan bir mübalaÄŸaya götürmüÅŸtür. Dördüncü parçada da bayrak, dış âleme karşı, âdeta ona meydan okuyan ve insanı koruyan bir dünya teÅŸkil eder:

SavaÅŸ bizi karlı daÄŸlara götürdüÄŸü gün

Kızıllığında ısındık;

DaÄŸlardan çöllere düÅŸürdüÄŸü gün

Gölgene sığındık.

Açık dil ile bu mısraların manası ÅŸudur:

Ä°nsanlar sosyal inançları sayesinde her türlü cefaya katlanırlar. Ä°man bizi dış âleme karşı korur. Bu, idealist bir hayat görüÅŸünün ifadesidir. Bütün ÅŸiire bir destan havası, yiÄŸitlik duygusu, meydan okuma hissi hâkimdir. Ä°kinci parçada sosyal bir deÄŸeri kutsallaÅŸtırmanın insana verdiÄŸi yiÄŸitlik ve meydan okuma duygusu ifade edilmiÅŸtir:

            Sana benim gözümle bakmayanın

Mezarını kazacağım.

Seni selamlamadan uçan kuÅŸun

Yuvasını bozacağım.

Bu parçada, düÅŸmanın üzerine atılmaÄŸa hazır bir ruh da hâkimdir. Üçüncü, dördüncü ve beÅŸinci parçalarda “ sığınma” duygusu ön planda gelmektedir. Bayrak, vatanın, milli hâkimiyetin sembolüdür. Ä°nsan ancak onun dalgalandığı yerde kendini emniyette hisseder.

Sonuncu parçada daha baÅŸka bir mana vardır. Åžair, bayrağı, nereye dikilmek isterse, oraya dikeceÄŸini söyler. Burada “korunma” ve “sığınma” duygusunun yerini, bütün engellere meydan okuma ve dünyaya hâkim olma arzusu almaktadır. Dördüncü parçada Türk tarihinin cihangirlik ile ilgile cephesine kısaca iÅŸaret edilmiÅŸtir: Karlı daÄŸlar ve çöller. Tarihin teferruatını silen destan, insanları bin bir güçlükle karşılaÅŸtıran zaruretleri hiçe sayar. Bundan dolayı o, gerçeÄŸi deÄŸil, imanı ve özleyiÅŸi ifade eder. Ä°manın baÅŸlıca vasfı, kendi kendisi ile yetinerek, dışındaki gerçek ve zarureti hesaba katmamasıdır. Ä°dealist felsefe ve destancı ruh dünyayı hiçe sayar. “Bayrak” ÅŸiirine böyle bir ruh ve zihniyet hâkimdir…

                                                                             Mehmet KAPLAN

 

15-Anı (Hatıra)

Ä°nsanların kendi baÅŸlarından geçen veya görüp ÅŸahit oldukları olayları edebi bir dille ifade ettikleri yazılara “anı” denir.

Anı türünden yazılar yazıldıkları devirlerin izlerini taşıdıkları için baÅŸta tarih ve edebiyat olmak üzere birçok sosyal bilim dalına kaynaklık ederler. Tanınmış; bilim, sanat, edebiyat ve siyaset adamlarının kaleme aldıkları anılar, hayatlarını, yaÅŸadıkları devirleri, çalışma ve araÅŸtırma alışkanlıklarını anlattığından araÅŸtırmalarda baÅŸvurulan önemli kaynaklardandır.

Anı yazılırken şu hususlara dikkat edilmelidir:

-Anlatılanlar herkesin bildiÄŸi basit, gündelik ÅŸeyler deÄŸil, ilgi çekici ÅŸeyler olmalıdır.

-Anlatılanlar gelecek nesillere ders niteliğinde olmalıdır.

-Anılar taraf tutmadan, objektif yazılmalıdır.

-Anlatım, açık, sade, duru ve akıcı olmalıdır.

-Anlatılanlar abartılmadan gerçekçi bir üslûpla anlatılmalıdır.

 

“Örnek metin

MUSTAFA KEMAL Ä°LE Ä°LK KARÅžILAÅžMA

Erzurum’a geliÅŸimin on dördüncü günü idi. Hemen hemen Erzurumlu olmuÅŸ, bütün muhit ile temaslarımı artırmış, kafamın içinde ne yapacağımı, ne gibi iÅŸlerle uÄŸraÅŸabileceÄŸimi, tasarlamıştım. Kazım Karabekir PaÅŸa ve Raif Hoca ile en az gün aşırı buluÅŸuyor, hâdiseleri karşılıklı mütalaalarımızla inceliyor ve bazı kesin kararlar almak hususunda Mustafa Kemal PaÅŸa’nın Erzurum’a gelmesini bekliyorduk. Yine o gün Karabekir’le beraberdim. Emir subayının getirdiÄŸi bir telgrafı okuduktan sonra bana dönerek her vakitki zeki ve tatlı bakışları ile sanki daha önce müjdesini verircesine:

—PaÅŸa geliyor. 3 Temmuzda burada…

Dedi. Hakikaten de, seyahat programında hiçbir aksama olmadı, 3 Temmuz 1335 günü Mustafa Kemal PaÅŸa Erzurum’a geldi.

O sabah Kazım Karabekir PaÅŸa, vali Münir Bey, Hoca Raif Efendi, “Vilâyat-ı Åžarkiye Müdafaai Hukuku Millîye Cemiyeti” idare heyetindeki arkadaÅŸlar ve daha birçok zevat ile birlikte “Üçüncü ordu müfettiÅŸi ve fahrî yaver-i hazret-i ÅŸehriyarî Mustafa Kemal PaÅŸa”yı karşılamak için Erzurum’un Ilıca mevkiine gittik. PaÅŸa’yı beklerken arkadaÅŸlar kendi aralarında konuÅŸuyor ve çeÅŸitli noktai nazarlar ileri sürüyorlardı. Benim de zihnimi iki istifham yormakta devam ediyordu:

A- “Vilâyat-ı Åžarkiye Müdafaai Hukuku Millîye Cemiyeti” karşısındaki halk hissiyat ve ilgisi.

B- Mustafa Kemal PaÅŸa’nın ÅŸahsiyeti ve hâdiseler karşısındaki durumu.

HoÅŸ bir tesadüf, zihnimi yoran hatta buran istifhamı çözmeye vesile oldu. DüÅŸünceli düÅŸünceli ve biraz da asabî adımlarla aÅŸağı yukarı yürüyüp dururken, biraz ileride yaÅŸlı bir zat birden gözüme iliÅŸti ve dikkatimi çekti. Gayriihtiyarî yanına gittim. YaÅŸlı fakat dinç ve sıhhatli olan bu zat ile merhabalaÅŸtık. Ben kendimi tanıttım. O da tanış verdi.

—Mezararkalı Mevlûd AÄŸa.

Tatlı, hoÅŸ sohbet, dinamik bir ihtiyar. Köyden, davardan, ekinden, ÅŸundan bundan biraz konuÅŸtuktan sonra, sözü getirdim ve sordum:

-Mevlûd AÄŸa, ÅŸu Müdafaai Hukuku Millîye Cemiyeti’nin kuruluÅŸuna ne dersin? Sanki millet de bu fikirde mi?

Ben, suallerimi geniÅŸlettikçe, Mevlûd AÄŸa da açıldı. Ve biran hürriyete kavuÅŸmuÅŸ ve ÅŸahlanmış bir aslanın yelesini sallaya sallaya kükremesi gibi Mevlûd AÄŸa deÄŸiÅŸti, kükredi, gür, keskin, sert bir ses ve cidden azimli, iradeli bir tavırla:

—Sen ne diyorsun Beyim? Alimallah Ermenilere bir karış toprak bile vermeyiz. Çoluk çocuk bu uÄŸurda can vermeÄŸe, kanımızı dökmeÄŸe hazırız. Zaten hepimizin kararı da bu. Ermenilerden bu harp içinde çok zulüm gördük. Yeter artık.

Dedi. Ve biraz uzakta Hoca Raif Efendi ile konuÅŸan Kazım Karabekir PaÅŸa’yı göstererek, kesti attı:

—PaÅŸa bize bir kere arÅŸ desin. Bak gör o zaman neler olur neler.

Mevlûd AÄŸa’nın bu sözleri bana muhakkak ki büyük bir teminat oldu ve geniÅŸ bir iç huzuru saÄŸladı.

Bununla beraber, Mustafa Kemal PaÅŸa’nın iki saat kadar gecikmesinden faydalanarak oradaki bütün köylü ve ÅŸehirli vatandaÅŸlar üzerinde de yine aynı sondajı yaptım ve hepsinden de aynı cevabı aldım. Millî temayül ve irade tek noktada tekâsüf etmiÅŸti: DüÅŸmana hiçbir ÅŸey vermemek ve düÅŸmanı memleketin her noktasından atmak.

GörüÅŸtüÄŸüm bütün Erzurumlular aynı fikir, aynı azim, aynı karar ve milli iradeyi bir his, görüÅŸ, ÅŸuur ve millî müdafaa bütünlüÄŸü halinde belirtirlerken, Mustafa Kemal PaÅŸa’yı da, o anda benden çok daha iyi tanıdıklarına ÅŸüphe yoktu.

Türk çocuÄŸunu asker doÄŸup, asker ölmesi millî gelenek olduÄŸuna göre, çoÄŸu yeni terhis edilmiÅŸ, harpten çıkmış erler olan köylüler Mustafa Kemal’in ÅŸahsiyetini bana ve birbirlerine ÅŸöyle ifade ediyorlardı:

—Yaman kumandandır. Sert muharebe eder. Üzerine atıldığı düÅŸmanı kırmadan bırakmaz.

Bu teÅŸhisi koyan ve hükmü saÄŸlayanların çoÄŸu “Bitlis” muharebelerinde ve “Çanakkale”de onunla beraber dövüÅŸen veya dövüÅŸ ÅŸöhretini duyanlardı.

İşte, bu heyecan veren konuşma sahneleri arasındaydı ki:

-Geliyorlar.. geliyorlar..

Sesleri ve ihbarları birbirini takip etti ve nihayet otomobiller göründü.

Hemen yolun kenarına dizildik. Kazım Karabekir PaÅŸa ve ben yan yana bulunuyorduk. Otomobil tam önümüzde durdu. Mustafa Kemal PaÅŸa, sanki uzun bir seyahatten deÄŸil de, kısa bir gezintiden geliyormuÅŸçasına çalâk ve çevik otomobilinden indi. Bütün ÅŸuur ve vücudum âdeta bir çift göz olmuÅŸ ve Mustafa Kemal’e baÄŸlanmıştı. Merak ve heyecanla bakıyordum.

Gür kaÅŸlarının gölgelediÄŸi mavi gözlerinden sanki bir ziya huzmesi fışkırıyor, kendisine bakan gözleri eritiyor, ruha nüfuz ediyor, iradeleri çözüyor ve iradesine râmediyor gibiydi.

Genç, dik, adaleli vücudu her hareketinde dinamik, enerjik hüviyetini ifadelendiriyor ve mânâlandırıyordu. O zamanki ifadesi ile Liva elbisesi giyinmiÅŸ ve fahrî yaver-i Åžehriyarî olduÄŸundan bir de yaldızlı, pırıl pırıl yanan kordon ve altın bir imtiyaz madalyası ile göÄŸsünü süslemiÅŸti.

Ä°lk önce Kazım Karabekir PaÅŸa ile kucaklaÅŸtı ve öpüÅŸtü. Sevgi, saygı ve samimiyet duygusu böyle bir millî felâket devresi içinde askerî resm-i tazimi ve selâmı hemen her iki tarafa da unutturmuÅŸ gibiydi.

Kazım Karabekir ilk müsafahayı takiben beni kendisine takdim etti:

—Mazhar Müfit Bey.

Mustafa Kemal PaÅŸa, sanki birden ruhumu kavrayan, düÅŸündüklerimi, söylemek istediklerimi benden önce derleyen ve bilen bir kuvvet ve iktidarla beni tamamıyla tesirine baÄŸlayarak:

—Sizi burada çok beklettim Beyefendi,

Diyerek elimi kuvvetle sıktı ve devam etti:

—Yollar muntazam deÄŸil, kolay gelinmiyor. Bununla beraber Erzurum’da kalışınız iyi oldu. Ä°stanbul’a gitmiÅŸ olsaydınız sizi tevkif edeceklerdi. Anadolu’da hep beraber çalışacağız. DeÄŸerli ve münevver arkadaÅŸlara ihtiyacımız ve görülecek çok iÅŸimiz var. Vatan hepimizden ayrı ayrı hizmet bekliyor.

PaÅŸa sözünü bitirir bitirmez:

—PaÅŸam, çalışmak için hazırım,

Diyerek ilave ettim:

—Emirlerinizi aldım ve bekledim. Tevkif edileceÄŸimi de biliyorum. Fakat esasen Ä°stanbul’a gidecek deÄŸildim. Vaziyeti öÄŸrenmek, temaslar yapmak için Erzurum’a gelmiÅŸtim. Hal ve ÅŸartlara göre ya burada kalacak yahut ta Azerbaycan’a geçecektim. Amma ÅŸimdi mesele kalmıyor; emrinizde ve hizmetinizdeyim.

Memnun oldu. O, sıra ile kendisini karşılamaÄŸa gelmiÅŸ bulunanların birer birer ellerini sıkmaÄŸa ve hatırlarını sormaÄŸa devam ederken ben de kendisinin refakatinde gelmiÅŸ bulunanlara takdim ediliyordum. Ä°lkönce: Hamidiye Kahramanı, sonra da Bahriye Nazırı diye ÅŸöhretini ve ÅŸahsiyetini bildiÄŸim Hüseyin Rauf (Eski BaÅŸbakan ve Londra Büyükelçisi) Bey’e tanıtıldım. Rauf Bey’le de ilk defa tanışıyor ve görüÅŸüyordum.

Müteakiben sıra ile MüfettiÅŸlik Erkânıharb Reisi Miralay Kazım (General Kazım Dirik), Doktor Binbaşı Refik (merhum BaÅŸbakan Refik Saydam) ile kucaklaÅŸtık ve öpüÅŸtük; eski Ä°zmit mutasarrıfı Süreyya Bey (Süreyya YiÄŸit, Kocaeli Milletvekili) ile de tanıştık.

Karşılama ve tanışma safhası bittikten sonra Kazım Karabekir:

—PaÅŸam müsaade buyurursanız birer çay içelim…

Teklifinde bulundu ve hep beraber yine PaÅŸa tarafından Ilıca’da hazırlattırılmış olan çadırlara gittik.

PaÅŸa Erzurum, DoÄŸu ÅŸimal bölgelerimiz hakkında umumî ÅŸekilde Kazım Karabekir’den bazı izahat aldıktan ve çaylar içildikten sonra tekrar yola çıktık.

Mustafa Kemal PaÅŸa, birinci otomobildeydi. Kazım Karabekir PaÅŸa kendilerine refakat ediyorlardı. Hüseyin Rauf Bey ve ben de ikinci otomobildeydik.

Erzurum’un Ä°stanbul kapısı muazzam bir kalabalıktan görünmez hale gelmiÅŸti. Bir bando ve ihtiram müfrezesi resm-i selâmı ifa etmek üzere vaziyet almıştı. Ve diyebilirim ki, mübalâÄŸasız Erzurum’un bütün halkı da Mustafa Kemal’i bir millî sır ve ÅŸuurun seziÅŸleri içinde karşılamaÄŸa dökülmüÅŸtü.

Burada otomobillerden inildi. Mustafa Kemal PaÅŸa:

—Merhaba asker…

Diyerek askeri selâmladıktan sonra teftiÅŸ etti ve ahali ile kısa bir görüÅŸme yaptı.

Kendisini ilk defa tanıdığım gibi ilk defa da dinliyordum. Hâl ve hareketleri gibi dinamik, gür, tannan bir sesi vardı. Kısa görüÅŸmesini bitirirken:

—Vatanı tazyiki altında tutan felâket ve musibetleri behemehâl bertaraf edeceÄŸiz,

Diyor ve sesi bu yolda en kesin ve vazıh bir iradenin taşışına sembollük ediyordu.

Bu sahne de geçtikten sonra, PaÅŸa Erzurum’un düÅŸmandan geriye alınışı sırasında Ä°stanbul ve Harput kapılarında cereyan etmiÅŸ bulunan harekâta ilgi gösterdi ve Kazım Karabekir PaÅŸa’dan izahat istedi.

“Åžark fatihi” diye anılan doÄŸu illerimizde büyük bir ÅŸöhret yapmış bulunan Kazım Karabekir:

—Emredersiniz PaÅŸam.

Diyerek bu kapılardan nasıl taarruz edildiÄŸini ve bilhassa Ä°stanbul kapısı ve civarındaki siperlerde bulunan Ermeni kıtaları ile nasıl muharebeler yapıldığını kısaca izah etti ve mevkileri göstererek harpten yorulmuÅŸ Türk alaylarının nasıl dasitanî kahramanlıklar yarattığını tebarüz ettirdi.

Mustafa Kemal PaÅŸa, bu izahatı, mütalâa zikretmeksizin büyük bir dikkatle dinledikten sonra PaÅŸaya:

—TeÅŸekkür ederim.

Dedi ve hepimize dönerek:

—Gidelim arkadaÅŸlar…

Diyerek otomobiline atladı…

                                                                                                                                                         MAZHAR MÜFÄ°T KANSU

 

 

16-Röportaj

Genellikle gazete ve dergilerde yayımlanan bir yazı türü olan röportaj, herhangi bir olay, kiÅŸi, yer veya kurumu tanıtmak için yazılan yazılardır.

Röportaj türü çoÄŸu zaman mülakat (görüÅŸme) türüyle karıştırılır. Röportajlarda röportajı yapan kiÅŸinin illa birisiyle görüÅŸmesi gerekmez. Röportaj konusuyla ilgili kendi tespit ve görüÅŸlerini yazabilir veya röportaj konusuyla ilgili birden çok kiÅŸiyle de görüÅŸme yapabilir. Yine daha önceki bölümde yazılı anlatım türleri arasında tanıttığımız “haber”le de röportajı karıştırmamak gerekir. Haberle röportajın temel farkı haberler “objektif” bir bakışla okuyucuya aktarılırken, röportaj yazarın düÅŸünce ve hayal dünyasından da beslendiÄŸi için renkli ve süslü bir üslûpla aktarılır.

 

17-Mülakat (görüÅŸme)

ÇoÄŸu kez röportajla karıştırılan mülakat, toplumu ilgilendiren bir konuda toplumu aydınlatmak üzere o konunun uzmanlarıyla ve tanınmış, ünlü bir kiÅŸiyi çeÅŸitli yönleriyle tanıtmak amacıyla o kiÅŸiyle yapılan görüÅŸmelerin aktarıldığı yazılardır.

Mülakat yapacak kiÅŸi, önce görüÅŸeceÄŸi kiÅŸiden uygun bir zaman ve mekân için randevu alır. Hangi konuyla mülakat yapacağıyla ilgili muhatabına ayrıntılı bilgi verir. Bazı görüÅŸmelerde sorulacak soru önceden görüÅŸülecek kiÅŸiyle paylaşılır.

GörüÅŸme sırasında sade, anlaşılır sorular sorulmalı, lüzumsuz ayrıntılara girilmemelidir. GörüÅŸme yazıya aktarılırken sorulan sorular ve alınan cevaplara sadık kalınmalı, herhangi bir deÄŸiÅŸiklik yapılmamalıdır.

 

18-Biyografi

Eskilerin “tercüme-i hâl” dedikleri biyografi, kiÅŸilerin, özellikle bilim, sanat, edebiyat alanlarında meÅŸhur olan, insanlığa faydası dokunmuÅŸ insanların, hayatlarını anlatan yazılara denir. KiÅŸilerin kendi hayat hikâyelerini anlattıkları yazılara ise “otobiyografi” denir.

Ä°yi bir biyografide ÅŸu özellikler bulunmalıdır:

-Biyografiler açık, sade bir dille yazılmalıdır.

-Biyografilerde tarafsızlık esas olmalıdır. Anlatılanlar gerçek olmalı, söylentilerden uzak durulmalıdır.

-Biyografisi yazılan kiÅŸinin yaÅŸadığı dönem, aile ve arkadaÅŸ çevresi, eserleri, sanat anlayışı ve yaptığı iÅŸlev üzerinde durulmalıdır.

-Anlatılanlar kronolojik bir sıraya konulmalı, okuyucunun takibi kolaylaştırılmalıdır.

Yukarıda sayılan özellikler “otobiyografi”de de aynen bulunmalıdır.

 

19-Öykü (Hikâye)

YaÅŸanmış veya yaÅŸanması mümkün olan olayların anlatıldığı kısa yazılara öykü (hikâye) denir. Hikâyeler olay esaslı metinlerdir. Bu tür yazılarda amaç düÅŸündürmekten çok, duygulandırmak ve heyecanlandırmaktır.

Hikâyenin planı, özellikleri konusunda “anlatım biçimleri” konusunda ayrıntılı bilgi verdiÄŸimiz için burada yeniden tekrar etmeyeceÄŸiz. Ancak iyi bir hikâyede olması gereken özellikleri ÅŸöyle sıralayabiliriz:

-Hikâyede olay tanıma uygun olarak gerçek hayattan alınmalı, gerçeÄŸe uygun olmalıdır.

-Olaylar belli bir düzen içinde, birbirine karıştırılmadan anlatılmalıdır.

-Olayla ilgili canlı tasvirler ve portreler yapılmalıdır.

-Anlatım sade ve ilgi çekici, canlı olmalıdır. Mümkün olduÄŸunca süse ve yapmacılığa kaçılmamalıdır.

-Hikâyede konu yazarın aÄŸzından anlatılabileceÄŸi gibi kahramanın aÄŸzından da anlatılabilir.

-Serim, düÄŸüm ve çözüm bölümleri kurallara uygun bir ÅŸekilde düzenlenmeli bir baÅŸka deyiÅŸle içerik planına dikkat edilmelidir.

 

ÇÄ°ÇEĞİN EDEPSÄ°ZLİĞİ

DüÄŸüne çaÄŸrılanlar arasında Nejat Bey de vardı. O gün halsiz olmasına raÄŸmen gelmiÅŸti. Salonun en ıssız yerinde bir koltuÄŸa oturdu. Tren kalkarken, istasyonda bir gürültü olur ya, düÄŸün evindeki gürültü ondan da çoktu. Törenler ve eÄŸlenceler bir tren tarifesi düzeniyle iÅŸliyordu. Bu gibi törenlerde söylenmesi gelenek olan tebrik ve kutlamalar yine tekrarlanıyordu.

Nejat’a içkiler sundular. Ä°çkilerin adlarından mı ÅŸiÅŸelerden mi, yoksa kendilerinden mi, her nedense, Nejat:

—Artık burada ne iÅŸim var? diye davrandı.

Fakat halsizliÄŸinden yine koltuÄŸa yığıldı. Çevresine yorgun yorgun baktı. Gelinin başında, portakal çiçeklerinden yapılmış bir çelenk vardı. Salonun her yanında vazolarda çiçekler ve çiçek buketleri bulunuyordu.

HalsizliÄŸinden ve içkiden, Nejat’ın gözkapakları, gözlerinin üzerine kaydı. Gözkapaklarının ardındaki karanlıkta, bazıları hâreli kasımpatları, bazıları hercai menekÅŸeleri gibi renkler açıyor, halka halka yayılıyor, sonra kaybolup giderken baÅŸkaları geliyordu. Bunlardan biri hâlesini yaya yaya, karanlıkları görüÅŸ alanının dışına sürdü. Sanki bir nur patlıyordu. Nejat kendini çiçekleriyle pırıl pırıl yanan bir portakal aÄŸacının altında buldu. Yaprakların damarlarından akan yemyeÅŸil kan, çiçekte bembeyaz bir alev oluyordu. Çiçek, solup ölmediÄŸi sürece bal yapıyor, sanki balayını yaşıyordu. Bal yapamayacak duruma gelince, inat etmiyor, ebedi sevgilerden söz etmiyor, sirkeleÅŸip kalmıyor, sadece solup gidiyordu.

DeÄŸiÅŸen koÅŸullar nedeniyle anlamları kalmamış ölü geleneklere, diri diri mahkûm olan insan hayatının, özgür ve parlak geleceÄŸi olmadığını düÅŸünen Nejat’ın, gönlünden bir acıma gölgesi geçiyordu. Fakat kımıldayan bir mandalina çiçeÄŸi Nejat’ın tüm dikkatini kendine çekti. GüneÅŸ ışığıyla sevinen çiçeÄŸin gövdesinde sevgi, büyük bir dalga gibi kabarıyordu. ÇiçeÄŸin ortası parladı.

Orası sanki bir alevin özüydü. Tepeden tırnaÄŸa çıplak bir gelin gibi ayak uçlarına kalktı. Alev dilleri gibi, sarı papa baÅŸlı güveyleri ve adayları gelinin çevresinde bir halka oluyorlardı.

Yalvarışları ve ricaları güzel bir koku oluyor, bir tütsü gibi beyaz bakireyi sarıyordu. Güzel kokudan ve can ciÄŸerden kopan sımsıcak yalvarışın tüm gövdesine dolanışından başı dönen gelin dayanamadı. Ä°çine doÄŸmuÅŸ olduÄŸu bu dünyayı hep pembe gördü. Güzel kokusuna gönül veren erkeÄŸe gönlünü verdi. Ona eÄŸildi. Gelin bu buluÅŸmadan kalkınca, doÄŸan yeni gün kadar yeni, temiz ve güçlüydü. BaÄŸrında yeni bir hayat taşıyordu. Ondan bir ateÅŸ küresi gibi, bir portakal doÄŸacaktı. Sanrım onun için, düÄŸün evindeki gelin, o çiçekleri başına çelenk edinmiÅŸti.

Acı, tatlı düÅŸüncelerle ağırlaÅŸan Nejat’ın başı önüne düÅŸtü. Yerde bir menekÅŸe, toprağın üzerine yeÅŸil seccadesini sermiÅŸti. Ortalarına yan gelip, mavi gözünü açmış bakıyordu. MenekÅŸe de, gelin gibi uzun boynunu ve başını, ballı dudaklarını eriÅŸilmeyecek yükseklikte tutuyordu. Gelin, o dimdik duruÅŸuyla o yapyalın ve ipince gövdesiyle, temiz bir kızlığın ufak tefek duygulara tenezzül etmez gururunu ve kapalılığını belirtiyordu. Yolunda can vermeye razı olan adaylarının durumu yamandı. Ä°ÅŸte bu nedenle, sanırım adayların iç çekiÅŸi menekÅŸe gibi hazin kokuyordu. Dört kanatlı kelebeÄŸi andıran düÄŸün evi, o koyu mor ve eflatun ile hareleniyordu. Karasevdalılar umutsuzdular. Boylarını uzatıyorlar, fakat göÄŸün yüksekliklerine, ışığa, güneÅŸe gülümseyen o güzel dudaklara eriÅŸemiyorlardı. Onlara eriÅŸmek için kanat gerekti.

AÅŸklarından yanıp kül oluyorlardı. Birkaç saat içinde kendi hacimlerinin on, on beÅŸ katından daha çok oksijen yakıyorlardı. Sözleri yoktu. Fakat özleyiÅŸ ve sevgilerinin ateÅŸi onları kendilerince dile getirdi. Gelin o sıcak sözleri dinliyordu. Dinledikleri baÄŸrına sindi. Ona hayran hayran bakarak:

— Susayışım o denli yakıcı ve kavurucu ki; yanıyorum ve uÄŸrunda kül oluyorum! diye bağıran vurgununa gelin, aydınlık bakışıyla uzun uzun baktı. Acıdı. Bir mutluluk buÄŸusu içinde kendinden geçkin, fidan boyu kendine özgü bir eÄŸiliÅŸle eÄŸildi. Sözsüz sevgisini, dudağının yumuÅŸak dokunuÅŸunun anlatımıyla bildirdi.

—GüneÅŸe bakıyorum. Sevgini güneÅŸ ışığından yeÄŸ tuttum. Yeryüzündeki kalıcılığımız, ancak yine kendimizdendir, dedi.

Bundan sonra, hazin renkli menekÅŸenin koynunda, sarı bir sevinç rengi parladı. DüÄŸün evine demet demet menekÅŸeler getiren davetliler, acaba menekÅŸeleri bunun için mi getiriyorlardı? Yoksa âdet yerini bulsun diye mi?

Nejat başını kaldırdığında, güneÅŸ batıya ağıyordu. “AkÅŸamsefası” denilen birkaç çeÅŸit çiçek güneÅŸ batarken açılır. Bunların arasında bir kaçı ancak gece karanlığında açarlar. Bir tanesi kara çiçek açar.

Bu kara çiçek, güneÅŸ ışığına cevap veremeyecek kadar utangaç ve derindir. Gündüz gözlerini kapar, başını koynun en kuytu yerine gömer, kendini hepten kendinin içinde toplar. Güpegündüzken gecenin düÅŸünü görür. Bu çiçek konuÅŸmuyor diye düÅŸünürsünüz. Ve konuÅŸmadığı için de duymadığını sanırsınız. Susuyor ve haykırmıyor. Oysa suç çiçekte deÄŸildir. Sizdedir. Alaca karanlıkta sular kararıyordu. Çiçek kayıp gelen yumuÅŸak loÅŸlukların okÅŸayışını duydu. Karanlıklara, daha derin karanlıklarla cevap verdi. Koyu bir ipeÄŸin üzerine damlatılan koyu bir renk gibi; yavaÅŸ yavaÅŸ kara kirpiklerini aralamaya koyuldu.

Koyu bir ipeÄŸin üzerine damlatılan koyu bir renk gibi kapkara çiçekler açıyordu. Kara içinde kara yıldızdı… Denizin bin kulaç derinliÄŸinden gelen fosfor çakıntısı nedeniyle ateÅŸ püsküren Dragon’un yılan kavileyiÅŸi gibi, çiçek de o kara bakışların derin koynundaki ateÅŸini verdi. Çiçek kapkaraydı, ama onun özünde parlayan kapkara bir gündüzdü.

AÅŸkın ve taÅŸkın sevgileriyle deli divane olurlar o gündüze yetiÅŸemezler. Gecelerin yıldızlardan parlak güzeline varmak için bir mucize gereklidir. Sevginin gücü ise o mucizeyi baÅŸarır… Bir tanesi sevgi olur. Kapkara gelinin dudağına konar.

                                                                                                                                                                              Halikarnas Balıkçısı”

20-Roman

Ä°nsanların baÅŸlarından geçen ve geçmesi mümkün olan olayların yer ve zaman belirtilerek anlatıldığı uzun yazılara roman denir.

Roman dört temel öÄŸe üzerine kurulur: “Olay, kiÅŸiler, çevre (mekân-yer) ve fikir”dir. Romanlarda bu öÄŸelerden esas olan “kiÅŸi”dir. Romanlar hayatın bir tür yansıması olduÄŸu için kiÅŸiler hayatta karşılaÅŸtığımız, tanıdığımız, bildiÄŸimiz kiÅŸileri bize hatırlatır. Onların ruh halleri, davranışları, tepkileri, üzüntüleri ve sevinçleri bizi ve etrafımız da ilgilendirir. Zaman zaman roman kahramanlarında kendimizi ve etrafımızdakileri bulabiliriz. Bu da hayatta karşılaÅŸabileceÄŸimiz bazı sıkıntıları, problemleri çözümlemede bize kılavuzluk edebilir. Bu yüzden roman okumak, insana olumlu anlamda katkılar saÄŸlar. Bunun yazı sıra roman kiÅŸinin hayal gücünü zenginleÅŸtirir, dil zevkini ve becerisini geliÅŸtirir, söz varlığını zenginleÅŸtirir, bilgi ve görgüsünü artırır.

Romanlarda en önemli temel öÄŸelerden birisi de “fikir”dir. Her romanın bir fikri cephesi vardır. Onun için romanın bu fikri temeli kavranmadan, vermek istediÄŸi mesajı ana fikir ve yardımcı fikirler anlaşılmadan okunacak bir romandan istenilen verim alınamaz.

Romanların içerik planı hikâyedeki gibidir. Ancak plandaki benzerlik dışında hikâye ile roman arasında ÅŸu temel farklar vardır:

-Romanlar, hikâyelere göre daha uzun eserlerdir.

-Hikâyelerde kiÅŸiler genel özellikleriyle tanıtılırken romanda bütün yönleriyle tanıtılırlar.

-Hikâye, çoÄŸunlukla bir veya birkaç kiÅŸinin üzerine kurulurken, romanda kiÅŸi veya kiÅŸilerin sayısı oldukça fazladır.

-Romanda olay veya olaylar çok geniÅŸ bir zamana ve geniÅŸ bir mekâna yayılmışken, hikâyede zaman daha kısa, mekân(yer) de daha dar bir alanı kapsar.

-Romanda daha çok tasvir ve portreye yer verilir.

Romanlar konularına göre dört temel gruba ayrılır:

1-Tarihi Romanlar: Konusunu tarihi olay veya olaylardan ve bu olayları yaratan kişilerden alan romanlardır.

2-Macera Romanları: Esaslı, ÅŸaşırtıcı ve sürükleyici olaylara dayanan, okuyucuda zaman zaman korku ve heyecan yaratan romanlardır.

3-Sosyal Romanlar: Toplumsal meseleleri ele alan olaylardır. Bu romanlarda kiÅŸi veya kiÅŸilerden çok sosyal problemler iÅŸlenir.

4-Psikolojik Romanlar: KiÅŸilerin iç dünyalarında meydana gelen çatışmaları, problemleri ele alan sosyal romanların aksine sosyal olaylara deÄŸil, kiÅŸilere odaklanılan romanlardır.

Bu temel grupların dışında “mektuplu romanlar”, “lirik romanlar”, “korkulu romanlar”, “pastoral romanlar”, “otobiyografik romanlar”, “polisiye romanlar”, “tefrika romanı” gibi roman türleri de vardır.

 

“YABAN

-ROMANDAN BÄ°R PARÇA-

(Köyü iÅŸgal etmiÅŸ Yunan askerleri ortalığı kana ve ateÅŸe bulamaktadırlar.)

“…Sabah oldu. Ama ne sabah! Çığlıklar içinde bir sabah. Kadınlar aÄŸlaşıyor, erkekler bağırıyor ve çocuk hıçkırıkları köpek ulumalarına karışıyor. Sanki çılgın bir bestekâr, iptidai bir orkestrada “Dünyanın Sonu”nu çaldırıyor.

            Ben ve Emeti kadın, bütün gece hiç gözlerimizi yummamışız. Ben susarak, o uluyarak Hasan’ın cenazesini beklemiÅŸiz.

            Sabaha karşı kadında uluyacak ses ve takat kalmadı. Bütün aÄŸlamaları, boÄŸazından yukarı çıkmayan derin bir hırıltı halini almıştı.

            —Emeti kadın, artık sus. Ä°ÅŸte sıra bize geliyor. Hepimiz Hasan’la beraber gideceÄŸiz, dedim. Kadın, dizlerinin üstüne dayanan başını kaldırdı:

            —Ne dedün, ne dedün?

            —DediÄŸim ÅŸu: bizi de öldürecekler. Sonra bütün bu köyü yakıp yıkacaklar. Ondan sonra bırakıp gidecekler.

            —Amanın, kaçalım bari bir yerlere kaçalım.

            — Kaçsan da kaç para eder? Sana köyde taÅŸ taÅŸ üstünde bırakmadılar diyorum. Bir yere kaçmış olsan da iki gün sonra açlığından ölürsün.

            —Vıy guzucuÄŸum, vıy guzucuÄŸum. Gördün mü bir yol başımıza gelenleri?

            —Ä°ÅŸte bak, yangın kokuları gelmeye baÅŸladı.

            Hey, sahi. Bir yanda, bir ÅŸey tütüyor.

            OturduÄŸum yerden kalkıp Hasan’ın gözlerini kapadım. Hiç bu kadar canlı bakan ölü görmemiÅŸtim. Göz kapandıktan sonra bile, kirpikler arasından acayip, endiÅŸe verici bir bakış sızıyor. Yüzünde hiçbir ıstırap izi yok. Sanki acı duymadan ölmüÅŸ gibi.

            Lakin yalnız bu çocukta deÄŸil, ben, harpte ölenlerin hemen hepsinin yüzünde bu sükûneti, bu tatlı sükûneti gördüm. Dudaklarında kasılıp büzülme yerine rahat bir gülümseme, bir güzel rüyaya dalmış adamın gülümsemesi…

            Ölüm, belki cismani hazların en büyüÄŸüdür. Belki; kim bilir? Bakalım ÅŸimdi göreceÄŸiz.

            Küçük Hasan’ın yüzünü bir gazete parçasıyla örtüyorum; küçük odada bir keçe, kirli bir havlu bile bırakmadılar.

            Dışarıda çığlıklar devam ediyor. Ara sıra tanıdığım insanların seslerini duyar gibi oluyorum. Kulak kabartıyorum. Ä°ÅŸte bir adam avazı çıktığı kadar bağırıyor:

            —AteÅŸ camiyi sarıyor, Suyu buraya getirin; bu yana…

            Bu, bizim imamın sesidir. Derken bir baÅŸkası:

            —Ülen samanlık tutuÅŸtu. Gidiverin, gidiverin…

            Bu, Bekir ÇavuÅŸun sesidir.

            Öbür taraftan muhtar:

            —Bizim hatun içeride kaldı yahu… Ne yapsak ki… diye bağırıyor.

            Ä°çimden “Muhtarın kötürüm karısı artık ölebilir.” diyorum. Birden ve uzaktan uzaÄŸa Zeynep kadının sesini de duyar gibi oluyorum:

            —Donuzlar, donuzlar; aha ÅŸimdi de bizden yana geliyorlar.

            Bir atlayışta soluÄŸu kapının önünde aldım. Tam eÅŸiÄŸi atlayıp geçeceÄŸim anda, insana benzer acayip katı ve ÅŸekilsiz bir ÅŸeyle karşı karşıya geldim. Az kalsın çarpışacaktım, durdu:

            —Süleyman sen misin?

            Bir sivrisinek vızıltısı bana cevap verdi:

            —Bizim odayı ateÅŸlediler. Ä°zin verirseniz aÅŸevinde bir kenara yatıvereyim.

            Süleyman bir pis yorgana sarılmış, incecik bacakları üstünde titriyordu.

            —Gir yat, gir yat. Ama burası daha salim deÄŸil ki; nerde ise buraya da gelirler, ateÅŸe verirler.

            Ve bunu söylerken aklıma defterim geldi.

            Döndüm. Onu masamın üstünde, kitap, kâğıt ve gazete yığınları arasından bulup çıkardım. Bütün uzunluÄŸunca, gömleÄŸimin altında göÄŸsümün üzerine yerleÅŸtirdim. Sonra durdum, düÅŸündüm. Daha ne yapacaktım?

            Ha; yanıma bir kalem alacaktım. Kim bilir, bir daha artık buraya dönemem. Ä°ÅŸte yarısına kadar yontulmuÅŸ bir kalemi duruyor. Onu alıp pantolonumun cebine soktum. Åžimdi artık bir daha geri dönmemek üzere, gidebilirim.

            Hayatımın son dakikasına kadar başımdan ne gelip geçecekse bu küçük kalemle, bu kapsız deftere yazacağım. Gece, karanlıkta, bu milli facianın bütün esrarını buraya tevdi edeceÄŸim. Ne vakit ki, artık son demimin geldiÄŸini hissedeceÄŸim, onu bir taşın altına bırakacağım.

            Çok geçmez, hayır, hayır, ya iki ya üç gün sonra buralarda tekrar Türk askerlerinin çarık sesleri duyulacaktır. Bunlardan bir kısmının yolu, mutlaka buraya uÄŸrayacaktır ve bu zavallı viraneyi gezip görmeden geçip gitmeyecektir. Ä°ÅŸte, tam bu gezintilerden birinde, tıpkı Mehmet Ali’ye benzeyen yağız bir nefer, bu defteri alarak subayına koÅŸacaktır. Otuz iki diÅŸini birden gösteren bir tebessümle sırıtarak:

            —Efendi, efendi; ÅŸuna bakıversene, acep nedir ki?..

            Subay, bunu eline kayıtsız bir tavırla alacak, yavaÅŸ yavaÅŸ çevirmeye baÅŸlayacaktır. Bu merak, defterin son yapraklarına doÄŸru derin bir heyecan hâlini alacaktır.

            Ondan ricam ÅŸudur ki, burada bana bir yabancı muameleri, beni kendilerinden saymayıp daima manevi bir cezaya mahkûm kıldıkları için, köylülere bir kin ve gayız baÄŸlamasın, onları ben, küçük sığırtmacın ölü başında, affettim. Ve bu umumi facia anında hepsine, hatta Salih AÄŸa’ya bile hakkımı helal ediyorum. Bunların hiç biri “ne yaptığını bilmiyor.”

            EÄŸer bilmiyorlarsa kabahat kimin? Kabahat benimdir. Kabahat, ey bu satırları heyecanla okuyacak arkadaÅŸ, senindir.

            Sen ve ben, onları yüzyıllardan beri bu yalçın tabiatın göbeÄŸinde, her ÅŸeyden ve herkesten uzak ve her türlü yaÅŸamak ÅŸevkinden ve herkesten mahrum, bir avuç kazazede halinde bırakmışız. Açlık, hastalık ve kimsesizlik bunların etrafını çevirmiÅŸtir. Ve cehâlet denilen zifiri karanlık içinde ruhları, her yanından örtülü bir zindanda gibi, mahpus kalmıştır.

            Bu zavallı mahlûklardan sevgi, ÅŸefkat ve insanlık namına, artık ne bekleyebiliriz? Bu iklimin çoraklığı ruhlarını kurutmuÅŸtur. Bu ıssızlık ve bu gurbet, onlara müthiÅŸ bir egoizme dersi vermiÅŸtir. Onun için her biri, kendi yuvasında bir kunduza dönmüÅŸtür…”

                                                                                           Åžemsettin Kutlu

21-Senaryo

Bir filmin konusunun yazılı anlatımına senaryo denir. Özellikle sesli filmlerin baÅŸlamasından sonra bir ihtiyaç olarak doÄŸan senaryo filmin kâğıt üzerindeki kabataslak halidir. Çekilecek filmin, sahne sahne yazılmış ve teknik açıklamalı planı olan senaryo bir filmin çekiminin temelini teÅŸkil eder.

Senaryo yazarına “senarist” denir. Senaryo üzerindeki çalışmaları “konu yazarı”, “senarist”, “diyalogcu” (konuÅŸmaları alan) ve “rejisör” (yönetmen) bir arada yürütürler.

 

22-Tiyatro

YaÅŸanmış veya yaÅŸanması mümkün olan olayları sahnede canlandırmak üzere yazılmış yazılara “tiyatro” denir.

Tiyatro hem göze hem de kulaÄŸa hitap ettiÄŸi için insanı hem eÄŸlendiren hem de eÄŸiten önemli bir araç olmuÅŸtur.

Yunancadan dilimize geçen tiyatro kelimesi “tiyatro eseri” anlamında kullanıldığı gibi, “tiyatro sanatı” ve “tiyatro binası” anlamında da kullanılır.

Tiyatro üç temel öÄŸenin bir plan, bir uyum içinde bir arada kullanımıyla kurulur. Bu üç öÄŸe “olay”, “kiÅŸiler” ve “çevre”dir. Tiyatroda olması gereken bu üç temel öÄŸe tiyatronun tanımına uygun olarak kullanılmalıdır. Bu öÄŸelerden birisinin gerçek hayattaki doÄŸal yapısından uzaklaÅŸması tiyatro tekniÄŸi açısından bir kusur kabul edilir.

Tiyatro eserlerinde sadece konuÅŸanlar verilmez. KonuÅŸmacıların jest ve mimikleri de ayraç içindeki açıklamalarla verilir. Tiyatro eserlerindeki konuÅŸmalar üç ÅŸekilde karşımıza çıkar:

-Diyalog: Tiyatrodaki kişilerin karşılıklı konuşmalarından oluşur.

-Monolog: Bir kişinin tek başına konuşmasıdır.

-Tirad: KiÅŸilerin birbirlerine karşı söyledikleri coÅŸkulu, uzun sözlerdir.

Tiyatroya özel bazı terimleri de burada tanıtmakta fayda görüyoruz:

-Perde: Konunun ana bölümlerinden her birine verilen addır.

-Sahne: Perde içerisinde kiÅŸilerin girip çıkmasıyla oluÅŸan daha küçük bölümlerdir.

-Aktör: Tiyatro ederlerindeki kiÅŸileri canlandıran erkek oyunculara denir.

-Aktrist: Tiyatro eserlerindeki kişileri canlandıran kadın oyunculara denir.

-Figüran: Ä°kinci plandaki oyunculardır.

-Rejisör: Eseri yorumlayıp, oyuncuları hazırlayan ve eseri yöneten kiÅŸidir.

-Makyaj: Oyuncuların yüzlerinde yapılan deÄŸiÅŸikliÄŸe denir.

-Kostüm: Tiyatro oyunundaki kahramanların (kiÅŸilerin) giydikleri elbiselerdir.

-Dekor: Olayın geçtiÄŸi yerin adıdır.

-Pano: Dekoru tamamlamak için asılan canlandırıcı resim ve tabloların adıdır.

Tiyatro da diÄŸer olay metinlerinde olduÄŸu gibi üç ana bölümden oluÅŸur:

Serim Bölümü: Eserin bu bölümünde oyunun konusu, kiÅŸiler ve çevre tanıtılır.

DüÄŸüm Bölümü: Olaylar seyirciyi meraklandıracak ÅŸekilde geliÅŸtirilir. Bu bölümde heyecan doruÄŸa ulaşır. Bu bölümde kiÅŸiler bütün karakteristik özellikleriyle seyirciye gösterilir.

Çözüm Bölümü: DüÄŸüm bölümünde oluÅŸan merak duygusu bu bölümde çözülür. Seyircinin merakı giderilir. Eserin bu bölümünde yazar konuyu bir ana fikre baÄŸlar.

Tiyatro türleri temelde “trajedi” ve “komedi” dediÄŸimiz iki türden doÄŸmuÅŸtur.

-Trajedi türü tiyatrolar, insanın başından geçen olayların anlatıldığı türdür. Ä°zleyicide acıma, korku gibi duygular uyandırır. Konu mitoloji ve tarihtendir.

-Ä°nsanların başından geçen sevinçli ve komik (gülünç) olayların anlatıldığı tiyatro türüne ise “komedi” denir.

-Günümüz modern tiyatrosunda dram türü ile komedi türünü bir arada yansıtan “dram” türü büyük önem kazanmıştır.

-Yine günümüz tiyatro türlerinden “müzikli tiyatrolar” da önemli bir yer tutmaktadır. Müzikli tiyatrolar “opera”, “müzikal oyun”, ve “operet” gibi türlere ayrılır.

 

23-Gezi (Seyahat) Yazısı

Gezilip görülen yerlerle ilgili, bilgi, gözlem ve anıların anlatıldığı yazılara gezi yazısı (seyahatnâme) denir. Gezi yazıları, birçok sosyal bilim dalına (tarih, coÄŸrafya, sosyoloji vb.) kaynaklık etmesi bakımından önemli bir anlatım türüdür. Ayrıca gezi yazıları sayesinde okuyucular o güne kadar görmedikleri yerler hakkında bilgi sahibi olurlar.

Çok eskiden beri kullanılan bir yazı türü olan gezi yazılarının temel özellikleri ÅŸunlardır:

-Gezilen, görülen yerler, doÄŸal özellikleri yanında coÄŸrafî konumuyla da tanıtılır.

-Gezilen, görülen yerlerin tarihiyle ilgili de bilgiler verilir.

-Gezilip, görülen yerlerde yaÅŸayanların gelenek, görenek, örf, âdet ve dini inançları aktarılır.

-Anlatılanlar gerçek gözlemlere dayanmalı, gerçekçi olmalıdır.

-Herkesin anlayabileceÄŸi sade, açık ve akıcı bir dil kullanılmalıdır.

Türk edebiyatının en ünlü gezi yazısı (seyahatnâme) örneÄŸi, Evliya Çelebi’nin “Seyahatnâme”sidir. DiÄŸer meÅŸhur gezi yazısı yazarlarımız arasında “Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi”, “Mithat Efendi”, “Falih Rıfkı Atay”, “Åževket Rado” gibi yazarlarımızı sayabiliriz.

 

Örnek metin

            “HÂRÂBATÄ° BABA TEKKESÄ°’NDE CEMÄ°L MERÄ°Ç ÜZERÄ°NE SOHBET

            Gece, Kalkandelen’de HÂRÂBATÄ° BABA TEKKESÄ°’nde kaldık. Hârâbati Baba Tekkesi, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu devrinde, Yugoslavya’da yapılan 400 tekkeden biri. AÅŸağı yukarı 500 yıllık bir tarihi olan BektaÅŸî ocağı. Tekke, Åžar DaÄŸları’nın eteÄŸinde, büyük ve düz bir bahçe üzerine baÄŸdaÅŸ kurup oturmuÅŸ. Etrafı, yüksek duvarlarla çevrili. Tekke bahçesine, kale kapısı kadar büyük, çift kanatlı bir kapıdan giriliyor. Bu büyük kapının sağında, solunda ve üzerinde, dışarıdan gelenleri gözetleme odaları var.

            BektaÅŸî derviÅŸleri, Yugoslavya devriminden sonra, evlerine çekilince tekke, uzun yıllar boÅŸ kalmış. Bahçesini ısırganlar doldurmuÅŸ, ahÅŸap binalar yıkılmaya yüz tutmuÅŸ… Harâbâti Baba Tekkesi, gerçekten harap olmanın eÅŸiÄŸine dayanınca, Kalkandelen Belediyesi iÅŸe el atmış. Onu aslına uygun olarak yeni baÅŸtan tamir ettirip, turistik otel-lokanta ve eÄŸlence yeri haline getirmiÅŸ. Åžimdi yirmi dönüm civarında büyük bahçesi yeÅŸil bir halı gibi. Ä°rili ufaklı aÄŸaçları, rengârenk çiçekleri, ÅŸadırvanları, dibek taÅŸları ve ÅŸirin ahÅŸap binalarıyla Harâbâti Baba Tekkesi, insanı birdenbire büyüleyen bir güzellik, sessizlik ve serinlik içerisinde…

            Kapının hemen giriÅŸinde, eski BektaÅŸî derviÅŸlerinin ders gördükleri iki katlı bir konak, ÅŸimdi turistik bir otel olarak kullanılıyor. Odalarının kapıları, tavanları, dolapları, pencereleri hatta kireç sıvalı duvarları, yüzde yüz Anadolu mimarisine benziyor. Yine bahçe kapısının saÄŸ tarafındaki iki katlı baÅŸka bir ahÅŸap bina, hem turistlerin hem de Yugoslav burjuvazisinin kumar partileri için onarılmış. Yalnız ahÅŸap kapılar yerine, kalın camdan kapılar konularak ve pencere pervazlarındaki bölümler kaldırılıp yerlerine yekpare camlar takılarak…

            Bu binanın sağında, küçük, ÅŸirin bir mescidi var. Kapısının üzerinden, iç duvarlarından, mihrabın sağından ve solundan yüzümüze Ayet-i Kerimeler gülümsüyor. Ve mescit ÅŸimdi, bir oturma, dinlenme ve sohbet odası olarak kullanılıyor.

            Eskiden, Tekke’nin mutfağı olan ve doÄŸrusu, mutfaktan çok, uzun bir kışlaya benzeyen tek katlı ahÅŸap bir binada, gördüm ki yine tencereler, kazanlar kaynıyor… Mutfağın karşısında, geniÅŸ geniÅŸ salonları olan bir baÅŸka bina ise, lüks bir lokanta haline getirilmiÅŸ…

            Bahçedeki mermer ÅŸadırvanın karşısından, uzun süre ayrılamadım. Åžadırvan, etrafı açık ahÅŸap bir çadır içerisinde. Her köÅŸesinden Türk sanatının ince çizgileri ve güzelliÄŸi kanatlanıyor gibi. Åžadırvanın dinlenme kısmına açılan ahÅŸap kapısı, oymacılığımızın, üstündeki kitabesi ise, hat sanatımızın seçkin örneklerinden.

            Tekkenin 75 yaşındaki Makedonyalı bekçisi diyordu ki:

            “…ÇocukluÄŸumuzda, tekke içinde derviÅŸler ne yapıyorlar? diye merak ederdik. Åžu bahçe duvarlarına gizlice tırmanır onları gözetlerdik. DerviÅŸler, genellikle bu ÅŸadırvanın başında toplu olarak oturur ve hep bir ağızdan: Huuu! Hayyy Hak! Allah! diyerek zikrederlerdi. Sonra yine burada namaz kılarlardı. Bu ÅŸadırvanın etrafı, derviÅŸlerin yazlık namazgâhları idi. kış gelince de ÅŸu karşıdaki mescitte namaza dururlardı…”

            Rumeli BektaÅŸîleri hakkında bir bilgim yoktu. Ama yaÅŸlı bekçinin anlattıkları beni ÅŸaşırtmadı. Bazı Arap ülkelerinde, sayıları gittikçe azalan Galiye sınıfı dışındaki büyük Alevi camiasının Ä°slam inancından ve ibadetinden koptuklarına hiçbir zaman inanmadım. Gerçek ÅžiiliÄŸi, mezhepler tarihinden okuyarak öÄŸrenmeye çalıştım. Bekçinin anlattıklarına bakarak Harâbâti Baba Tekkesi’ndeki derviÅŸlerin, Ä°mam Cafer-i Sâdık’a baÄŸlı olabileceklerini düÅŸündüm. Cafer-i Sadık, Hz. Ali soyundan altıncı imam! Ä°slâm’ı yaÅŸayan ve yaÅŸatan bir altın halka!... Bizim baÄŸlı bulunduÄŸumuz mezhebin mübarek kutbu, Ebu Hanife Hazretleri, Mezhepler Tarihinde belirtildiÄŸine göre Hz. Cafer-i Sadık’tan, Ä°slamî konularda iki yıl ders almış. Ve yine aynı eserde açıklandığına göre Ebu Hanife Hazretleri “Bu iki yıl olmasaydı ben helâk olurdum!” demiÅŸ.([4])

            Ä°ÅŸte bu bakımdan, Ä°mam Cafer-i Sadık’a baÄŸlı bulunan ÅŸehir Alevîlerinin, yani BektaÅŸîlerin zikirde, ibadette Sünnilerle tam bir beraberlik içinde bulunmalarından daha tabii ne olabilirdi?

            Bahçede, basık bir türbe içinde, Tekke’nin koruyucusu olan Recep PaÅŸa’nın çok ince motiflerle süslü mermer sandukası ve bir gelinlik kızın duvağı gibi dantel dantel iÅŸlenen süslü mezar taşı, tam bir sanat eseri olarak ayakta duruyor. Türbenin bir baÅŸka bölümünde, tekke ÅŸeyhlerin daha sade mezarlarına ve Sersem Ali Baba’nın en az iki insan boyu uzunluÄŸundaki kabrine, Yugoslavlar hiç dokunmamışlar.

            Harâbâti Baba Tekkesi’nin bahçesinde, tarihimizi hüzünle yaÅŸadım. Tekkenin her noktasında, bizim kültürümüz, bizim medeniyetimiz, bizim inceliÄŸimiz vardı. Ama bizim ruhumuz, Åžar DaÄŸları’na doÄŸru, çoktan kanat çırpmıştı. Ve o güzelim ÅŸadırvanda bir damla olsun su yoktu. Bahçenin ÅŸurasında burasında, sonsuzluk uykusuna dalmış gibi donup kalan birkaç çeÅŸmenin eski harflerle kazılan kitabelerine, usulca elimi dokundursam, sanki su olacak, yüreÄŸime döküleceklerdi. “Hay!” Allah’ın sıfatlarından biriydi ve “ebediyen diri olan” anlamına geliyordu. Etrafta, ebedi diriliÄŸi, sonsuz güzelliÄŸi ve misilsiz merhameti çaÄŸrışan diller susmuÅŸtu. Tekke’nin küçük ve ÅŸirin mescidi içinde, bütün âlemlerin Rabbine, bütün âlemler için duaya uzanan eller, secdeye kapanan baÅŸlar, tekkenin büyük ve sıcak ruhaniyetini de beraberlerinde götürmüÅŸlerdi.

            Bir zamanlar, belki yüksek sesle konuÅŸmanın bile doÄŸru karşılanmadığı bir ilim ve ibadet ocağından, ÅŸimdi ÅŸuh kadın kahkahaları yükseliyor ve yeni, devrimci tekkenin lokantasında, büyük kumar odalarında, günlük ihtirasların üzerine, kristal kadehlerden renkli içkiler boÅŸalıyordu. Harâbâtî Baba Tekkesi, yıkılmaktan, viran olmaktan kurtarılmıştı. Işıklarla yıkanmış, çiçeklerle süslenmiÅŸti. Tertemizdi, pırılpırıldı. Ama hiçbir gayret, ona, uçup giden, yok olan o eski ruhunun insana ürpertiler veren güzelliÄŸini giyindirememiÅŸti.

            Harâbâtî Baba Tekkesi renkli, güzel, fakat kokusuz bir yapma çiçeÄŸe benziyordu. Bu bakımdan tekke bahçesinde, belki yüzlerce yıldan beri duran dibekler, sanki bütün Kalkandelen ÅŸehrini, yerinden fırlatacak kadar korkunç ve müthiÅŸ bir çığlık koparmak için, ağızlarını kocaman kocaman açmışlardı. Her dibekte, ayrı bir yerim dövülüyor gibiydi.

            Kalkandelen’e birlikte geldiÄŸimiz ÅŸairler, bahçenin bir köÅŸesinde, sohbeti koyulaÅŸtırmışlardı. Ben ÅŸadırvanın, eski çeÅŸmelerin, türbelerin ve dibeklerin etrafında, bir başıma dolaşıp duruyordum. Bir ara bahçe kapısının kocaman kanatları açılınca ÅŸair Bayram Ä°brahim ile Arif Bozacı’yı karşımda gördüm…                       Yavuz Bülent BAKÄ°LER

24-Åžiir

            “Duygu ve düÅŸüncelerin, insan ruhunda ürpertiler uyandıracak biçimde, ölçülü-ölçüsüz, kafiyeli-kafiyesiz olarak, genellikle nazım halinde anlatılan ÅŸekline ÅŸiir denir.”

            Åžiirde asıl öÄŸe “duygu”nun yanı sıra “düÅŸünce” ve “hayal” unsurları da kullanılır. Bazı ÅŸiirlerde bu unsurlardan biri kullanılırken, bazılarında ise bu unsurların hepsi bir arada kullanılabilir. Zaten en güzel ÅŸiir bu üç unsuru bir arada kullanabilen ÅŸiirdir.

            Åžiirlerde “duygusal plan” kullanılır. Bu plana göre ÅŸiirde önce, ÅŸairi etkileyen olay ve manzara genel hatlarıyla ortaya konur, sonra ÅŸairi duygulandıran sebepler üzerinde durulur, son bölümde ise ÅŸiire hâkim olan ana duygu, tema belirtilir.

            Åžiir günümüzde güzel sanatların önemli bir türü olduÄŸu için, ÅŸiirde sanat hassasiyeti ağır basar. Bu yüzden ÅŸair ÅŸiirde kullanacağı kelime, mazmun ve mefhumları seçerken insanda estetik duygular uyandıracak ÅŸekilde davranır.

           

Konularına göre ÅŸiir türleri ÅŸunlardır:

           

Epik Şiir: Destansı şiirlerdir. Konusu, yiğitlik ve kahramanlıktır.

                                  KOÇAKLAMA

YiÄŸitler silkinip ata binende                     Bir yiÄŸit cıdasın almış eline,

Dereler de bozkurtlara ün olur.              Başını koymuÅŸ da yiÄŸit yoluna,

YiÄŸit olan döne döne  döÄŸüÅŸür.                Kalkan paralana zırhlar deline,

Kötüler kavgadan kaçar dön olur.          Kanlı gömlek koç yiÄŸide don olur.

 

 

YiÄŸit cıdasını almış atıyor.                       KöroÄŸlu çağırır figan ağıtlar,

Ak elleri kızıl kana batıyor.                     Ä°man ehli birbirini öÄŸütler,

Bir kötü, kavgadan dönmüÅŸ kaçıyor,      Boydan boya demir donlu yiÄŸitler,

Kaçma kötü kaçma simdi hûn olur.        Vurur cıdasını kahraman olur.                                                                                                                                                                            

 

                                                                                                   KöroÄŸlu

 

            Lirik Åžiir: Duygulandırıcı ve coÅŸturucu ÅŸiirlerdir. Konusunu aÅŸk, özlem, sıla, gurbet, ölüm, ayrılık gibi duygulardan alır.

ANALAR

Garibin anası pencerelerden

Yanık türkülerle yollara bakar.

Ä°ncecik yüzünde her akÅŸamüstü

Çizgi çizgi, nokta nokta bir efkâr

 

Fakirin anası her sabah sessiz,

AÄŸlar çocuÄŸunun aç-çıplak durduÄŸuna.

Elleri koynunda kalır çaresiz

Bin piÅŸman doÄŸduÄŸuna, doÄŸurduÄŸuna.

 

Mahkûmun anası susar konuÅŸmaz

Suçu kendisinde sanır

Kaçar insanlardan, aydınlıklardan

Duvarlara bile baksa utanır.

Açılsa üstüm biraz, duyar da gece yarısı

Kalkar yatağından gelir.

Bir mübarek el uzanır yorganıma usulca

Bilirim anamın elidir.

 

Bir merhamet, bir sıcaklık, bir gurur;

Yavrum diyen sesinde.

Ve huzurun günde beÅŸ vakit nabzı vurur

Beyaz tülbendinde, seccadesinde.

 

Karımın anası anama benzer

Öylesine yakın, duygulu, ince.

Özü-sözü bir yayla gözesi kadar berrak,

Oturtacak yer bulamaz çıkıp yanına gidince

YüreÄŸi destanlar gibi sımsıcak.

 

Ve alnım açıksa, başım dikse;

DirliÄŸimiz varsa, mutluysam;

Yüzüme gülüyorsa böyle bu ÅŸehir,

Bir beyaz zambak gibi pırıl pırılsa yavrum;

Ve yavrumsa her ÅŸeyi bana sevdiren bir bir

Bu mutluluk, bu düzen, bu bitmeyen aydınlık

Anasının yüzü suyu hürmetinedir…

                                Yavuz Bülent BAKÄ°LER- Harman

            Didaktik Åžiir: ÖÄŸüt (nasihat) vermeyi amaçlayan öÄŸretici ÅŸiirlerdir. Bu tür ÅŸiirlerde amaç sanat ve sanatkârlıktan çok toplumsal faydadır.

 

Bir kez gönül yıktın ise

Bu kıldığın namaz değil

YetmiÅŸ iki millet dahi

Elin yüzün yumaz deÄŸil

 

Hani erenler geldi geçti

Bunlar yurdu kaldı göçtü

Pervâz urup Hakk’a uçtu

Hüma kuÅŸudur kaz deÄŸil

 

Yol oldur ki doÄŸru vara

Göz oldur ki Hakk’ı göre

 

 

Er oldur ki alçakta dura

Yüceden bakan göz deÄŸil

 

DoÄŸru yola gittin ise

Er eteÄŸin tuttun ise

Bir hayır da ettin ise

Birine bindir az deÄŸil

 

Yunus bu sözleri çatar

Sanki balı yağa katar

Halka meta’ların satar

Yükü cevherdir tuz deÄŸil

                            Yunus Emre

 

            Pastoral Åžiir: Kır ve tabiat hayatını ve çobanların yaÅŸantısını iÅŸleyen ÅŸiirlerdir.

 

ÂÅžIK KEREM

YükseÄŸinde yavru ÅŸahin beslenir

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın

Alçağında dudu, kumru beslenir

Yıldız Dağı, niçin kalkmaz dumanın

 

YükseÄŸinde büyük namlı karın var

Alçağında mor sümbüllü bağın var

Yardan mı ayrıldın, ahı zarın var

Yıldız Dağı, niçin kalkmaz dumanın

 

Gelen geçen seyran eder meÅŸesin

Haramiler bekler her bir köÅŸesin

Beline kondurmuş beyin paşasın

Yıldız Dağı, niçin kalkmaz dumanın

 

Yine çevrilip eÄŸrilmiÅŸ beli

Urum’da Acem’de söylenir yeli

Kadı mısın, serdar mısın Kurtbeli

Yıldız Dağı, niçin kalkmaz dumanın

 

Her taÅŸlardan çok boyalı taşın var

Åžahin yuva yapmış öter kuÅŸun var

Kerem gibi ne belalı başın var

Yıldız Dağı, niçin kalkmaz dumanın

 

TÜRK HALK EDEBÄ°YATI ANTOLOJÄ°SÄ°, Derleyen Erdal ALOVA AlfaYayınları, Ä°STANBUL 2002

 

BÄ°NGÖL ÇOBANLARINA

Daha deniz görmemiÅŸ bir çoban çocuÄŸuyum,

Bu daÄŸların eskiden âÅŸinasıdır soyum.

Bekçileri gibiyiz ebenced buraların,

Bu tenha derelerin, bu vahşi kayaların

GörmediÄŸi gün yoktur sürü peÅŸinde bizi,

Her gün aynı pınardan doldurup testimizi

Kırlara açılırız çıngıraklarımızla.

 

Okuma yok, yazma yok, bilmeyiz eski, yeni,

Kuzular bize söyler yılların geçtiÄŸini,

Arzu, baÅŸlarımızdan yıldızlar gibi yüksek

Önümüzde bir sürü, yanımızda bir köpek,

DolaÅŸtırıp dururuz aynı daüssılayı, 

Her adım uyandırır acı bir hatırayı.

 

Anam bir yaz gecesi doÄŸurmuÅŸ beni burda,

Bu çamlıkta söylemiÅŸ son sözlerini babam,

Şu karşıki bayırda verdim kuzuyu kurda,

“Suna”mın baÅŸka köye gelin gittiÄŸi akÅŸam.

 

Gün biter, sürü yatar ve sararan bir ayla,

Çoban hicranlarını basar baÄŸrına yayla.

— Kuru bir yaprak gibi kalbini eline al

Diye haykırır kaval:

Bir çoban parçasısın, olmasan bile koyun,

Daima eğeceksin başkalarına boyun;

 

Hülyalarına karışmasın ne ÅŸehir ne de çarşı,

Yamaçlarda her akÅŸam batan güneÅŸe karşı

Uçan kuÅŸları düÅŸün, geçen kervanları an,

Mademki kara bahtın adını koydu çoban!

Nasıl yaÅŸadığından, ne içip yediÄŸinden,

 

Çıngırak seslerinin daÄŸlara dediÄŸinden

Anlattı uzun uzun.

Şehrin uğultusundan usanmış ruhumuzun

Nadir duyabildiÄŸi taze bir heyecanla,

Karıştım o gün bugün bu zavallı çobanla

Bingöl yaylalarının mavi dumanlarına,

Gönlümü yayla yaptım Bingöl çobanlarına.

                                                                                 Kemalettin Kamu     

            Satirik Åžiir: Sosyal hayatta görülen aksaklıkların yerildiÄŸi (hicvedildiÄŸi) ÅŸiirlerdir. Halk edebiyatında “taÅŸlama” adıyla kullanılan bu ÅŸiir, divan edebiyatında “hiciv” adını alır.

 

KAYGUSUZ

Kaplu kaplu baÄŸalar

Kanatlanmış uçmaÄŸa

Kertenkele derilmiÅŸ

Diler Kırım geçmeÄŸe

 

Kelebek ok yay almış

Ava ÅŸikâra çıkmış

Tonuzları korkudur

Ayuları kaçmaÄŸa

 

Kazaza balta koydum

ÇerviÅŸin deremezem

Çuval çayırda gezer

ÅžeÄŸirdüben kaçmaÄŸa

 

 

 

 

 

 

Ergene’nin köprüsü

Susuzluktan bunalmış

Edirne minaresi

EÄŸilmiÅŸ su içmeÄŸe

 

Allahımın dağında

Üçbin balık kışlamış

Susuzluktan bunalmış

Kanlı ister göçmeÄŸe

 

Leylek kuduk doÄŸurmuÅŸ

Ovada zurna çalar

Balık kavaÄŸa çıkmış

SöÄŸüt dalın biçmeÄŸe

 

 

 

 

Kelebek buÄŸday ekmiÅŸ

Manisa ovasına

Sivrisinek derilmiÅŸ

Irgad olup biçmeÄŸe

 

Bir sinek bir devenin

ÇekmiÅŸ budun koparmış

Salınıban seyirdir

Bir yâr ister koçmaÄŸa

 

Bir aksacık karınca

Kırk batman tuz yüklenmiÅŸ

Gâh yorgalar gâh seker

Åžehre gider satmaÄŸa

 

 

 

Tonuz düÄŸün eÄŸlemiÅŸ

Ayuya kızın vermiş

Maymun sındı getirmiş

Kaftan gömlek biçmeÄŸe

 

Deve hamama girmiÅŸ

Dana dellâllık eder

Susığırı natır olmuş

Nöbet ister çıkmaÄŸa

 

Kaygusuz’un sözleri

Hindistan’ın kozları

Bunca yalan söyledin

Girer misin uçmaÄŸa